BÖLÜM VI

KİMYA SANAYİİ VE BUNA BAĞLI SANAYİİ ÜRÜNLERİ

Bölüm Notları.

l.(a) (28.44) veya (28.45) Pozisyonlarından birindeki tanıma uyan bütün ürünler (radyoaktif cevherler hariç) bu pozisyonlara dahil olup, Tarifenin  başka pozisyonlarına verilmez;

(b) Yukarıda (a) bendindeki hükümler saklı kalmak şartıyla,(28.43) veya (28.46) pozisyonlarından birindeki tanıma uyan bütün ürünler bu pozisyonlara dahil olup bu Bölümün başka bir pozisyonuna girmez.

2. Yukarıdaki bir numaralı not hükümleri saklı kalmak şartıyla, birim halinde paketlenmiş veya perakende satış için hazırlanmış olmalarına göre (30.04), (30.05), (30.06), (32.12), (33.03), (33.04), (33.05), (33.06), (33.07), (35.06), (37.07) veya (38.08) pozisyonlarından birinde yer alan ürünler bu pozisyonlara dahil olup, tarifenin başka bir pozisyonuna girmez.

3. Tamamen veya kısmen bu bölümdeki birbirinden farklı birkaç maddeden oluşan ve karıştırıldıktan sonra VI. veya VII. bölümün bir ürününü oluşturabilen takım haline konulmuş eşya, yapıcı maddelerin aşağıdaki şekillerde olmaları kaydıyla, VI. veya VII. bölümlerdeki bu ürünün bulunduğu pozisyonda sınıflandırılır:

(a) Oluşturulduğu  şekle  göre,  tekrar  bir  araya  getirilmeye  gerek  duyulmadan bir arada kullanılmaya  mahsus olduğu açıkça belirli olmalıdır;

(b) Birlikte sunulmalıdır;  ve

(c) Niteliği  veya  miktarı  itibariyle  birbirinin tamamlayıcısı olarak  kabul edilebilmelidir.

GENEL AÇIKLAMALAR

Bölüm Notu l.

Tarifenin bu bölümüne ait (1) numaralı notun (a) bendi hükümleri gereğince, bütün radyoaktif kimyasal elementlerle radyoaktif izotoplar ve bu elementlerin bileşikleri ve izotopları (organik veya inorganik ve kimyasal olarak tanımlanmış olsun olmasın) tarifenin başka pozisyonlarına girebilecek durumda olsalar dahi, 28.44 pozisyonunda yer alır. Bu nedenle, örn; radyoaktif gliserol ve radyoaktif sodyum klorür 25.01 ve 29.05 pozisyonlarında yer almayıp 28.44 pozisyonunda yer alır. Aynı şekilde, radyoaktif etil alkol, radyoaktif altın ve radyoaktif kobalt, her halükarda 28.44 pozisyonunda yer alır.Bununla beraber, radyoaktif maden cevherleri Tarifenin V.Bölümünde yer almaktadır.

Radyoaktif olmayan izotoplara ve bunların bileşiklerine gelince; bunlar (organik veya inorganik ve kimyaca belirli bir yapıda olsun olmasın), sözü geçen (a) bendi hükümleri gereğince,  ancak  28.45 pozisyonunda yer  alır. Böylece, bir karbon izotopu 28.03 pozisyonunda yer almayıp,28.45 pozisyonunda yer alır.

Sözü edilen (1) numaralı notun (b) bendi şu hükmü içermektedir: 28.43 veya 28.46 pozisyonlarından birindeki tanımlara uyan bütün ürünler, radyoaktif olmamak veya izotop şeklinde bulunmamak şartı ile (zira bu hallerde 28.44 veya 28.45 pozisyonlarına girer), 28.43 veya 28.46 pozisyonlarının uygun olanında sınıflandırılır, VI. Bölümün başka pozisyonunda sınıflandırılmaz. Bu paragrafta belirtilen not hükmü gereğince, örn; gümüş kazeinat 35.01 pozisyonuna değil 28.43 pozisyonuna, gümüş nitrat (fotoğrafçılıkta kullanılmak üzere perakende satış için ambalajlanmış şekilde olsa dahi), 37.07 pozisyonuna  değil, 28.43 pozisyonuna verilecek demektir.

Bununla beraber, şu husus kayda değer ki, 28.43 ve 28.46  pozisyonları sadece Bölüm VI’nın diğer pozisyonlarına göre öncelik alır. Bu nedenle, 28.43 veya 28.46 pozisyonlarında yer alan eşya aynı zamanda tarifenin diğer bölümlerindeki  pozisyonlara da girmekte ise, bunların tarifedeki yerlerinin tayini, ilgili bölüm ve Fasıl notları ve Tarifenin Yorumu Hakkındaki Genel Kurallara göre yapılır. Böylece, nadir toprak metallerinin bir bileşiği olması nedeniyle 28.46 pozisyonunda sınıflandırılabilecek durumda olan gadolinit, 25.30 pozisyonunda yer almaktadır, çünkü, 28. Fasılın 3(a) not hükmü gereğince V.bölüme giren bütün mineral ürünler bu Fasılın haricinde kalmaktadır.

Bölüm Notu 2.

Bu bölümün (2) numaralı not hükmüne göre (28.43 ila 28.46 pozisyonlarında yer alanlar hariç olmak üzere), dozlandırılmış şekilde  bulunmaları veya perakende satış için hazırlanmış olmaları dolayısıyla 30.04, 30.05, 30.06, 32.12, 33.03, 33 04, 33.05, 33.06, 33.07, 35.06, 37.07 veya 38.08 pozisyonlarından birinde yer alan ürünler, aynı zamanda tarifenin başka  pozisyonlarına girebilecek durumda olsalar dahi, bu pozisyonlarda yer alır. Bu nedenle, örn; tedavide  kullanılmak üzere perakende satış için hazırlanmış kükürt, 25.03 veya 28.02 pozisyonlarında sınıflandırılmayıp 30.04 pozisyonunda ve tutkal olarak perakende satış için hazırlanmış dekstrin 35.05 pozisyonunda sınıflandırılmayıp 35.06 pozisyonunda  sınıflandırılır.

Bölüm Notu 3.

Bu not, iki veya daha fazla sayıdaki farklı öğeden oluşan, takım halinde sunulan eşyanın  sınıflandırılması ile ilgili olup, bunların bazıları veya tamamı VI.bölümde yer alır. Bununla birlikte, bu not, VI.veya VII.bölümde yer alan ürünlerden birini elde etmek üzere birlikte karıştırılma amacını taşıyan maddelerin takım halinde olanları ile sınırlandırılmıştır. Bu tür takım halindeki eşyayı oluşturan maddeler, bu notun (a) ila (c) bendlerinde belirtilen şartlara uygun iseler, ayrı ayrı sınıflandırılmayıp takım halinde bulunan eşyanın yer aldığı pozisyonda sınıflandırılmaya tabi tutulur.

Bu tür takım halindeki eşyaya örnek olarak; 30.06  pozisyonunda yer alan dişçilikte kullanılan alçı ve dolgular, 32.08 ila 32.10 pozisyonunda yer alan boya ve vernikler ve 32.14 pozisyonunda yer alan macunlar v.b. verilebilir. Bir sertleştiriciye gerek duyulmaksızın sunulan eşyanın sınıflandırılması ile ilgili olarak 32.Fasıl Genel Açıklama Notu ile  32.14 pozisyonunun Açıklama  Notlarına  bakınız.

İki veya daha fazla birbirinden farklı öğeden oluşan takım haline konulmuş eşyadan (bunların bazıları veya tamamı VI.bölümde yer alır) ön karıştırılmaya tabi tutulmaksızın, birbirini izleyen şekilde kullanılması amaçlananları bu bölümün 3 numaralı not hükümlerinin uygulanmayacağını belirtmek gerekir. Bu tür eşyadan  perakende satışa arz edilenler, Tarifenin Yorumu ile ilgili Genel Kuralların (genellikle Kural 3b) uygulanması ile sınıflandırılmaya tabi tutulacaklardır, bunların perakende satışa sunulmamaları durumunda bu maddeler ayrı ayrı sınıflandırılmaya tabi tutulurlar.

FASIL 28

İNORGANİK KİMYASALLAR; KIYMETLİ METALLERİN, RADYOAKTİF

ELEMENTLERİN, NADİR TOPRAK METALLERİNİN VE İZOTOPLARININ

ORGANİK VEYA İNORGANİK BİLEŞİKLERİ

Fasıl Notları:

1.- Metinde aksi belirtilmedikçe, bu Fasıl yalnız aşağıda  yazılı olanları içine alır:

    (a) İzole  edilmiş  kimyasal elementler ve izole edilmiş olan kimyasal yapıdaki bileşikler (saf  halde olsun olmasın);

    (b) Yukarıda (a) bendinde belirtilen ürünlerin sudaki çözeltileri;

    (c) Yukarıda  (a)  bendinde  belirtilen  ürünlerin diğer çözücüler içindeki çözeltileri; şu şartla ki, bu çözeltiler, sadece emniyet amacıyla veya nakliye gereği mutad ve kaçınılmaz  şekilde yapılmış bulunmalı ve çözücü, bu ürünleri genel  kullanım şeklinden ziyade özel kullanıma elverişli hale getirmemiş olmalıdır;

    (d) Yukarıda  (a),  (b) veya (c) bendlerinde belirtilen ürünlerden içine koruma ve nakilleri için gerekli stabilizan maddeler(topaklanmayı önleyici ajan dahil) katılmış olanlar;

    (e) Yukarıda  (a),  (b),  (c)  veya  (d)  bendlerinde  belirtilen  ürünlerden tanımını kolaylaştırıcı veya emniyet amaçları ile tozlanmayı önleyici veya renklendirici madde ilave edilmiş olanlar; şu şartla ki, bu ilavelerin, ürünü genel kullanımdan ziyade, özel kullanıma elverişli hale getirmemiş olması gerekir.

2.- Organik maddelerle stabilize edilmiş ditionit ve sülfoksilatlara ek olarak(28.31pozisyonu), inorganik bazların karbonat ve peroksi  karbonatları (28.36 pozisyonu), inorganik bazların siyanürleri, siyanür oksitleri ve kompleks siyanürleri (28.37 pozisyonu), inorganik bazların fülminatları, siyanatları ve tiyosiyanatları (28.38 pozisyonu), 28.43 ila 28.46 pozisyonlarında yer alan organik ürünler ve karbürlerden (28.49 pozisyonu) başka; sadece aşağıda yazılı olan karbon bileşikleri  bu Fasılda yer alır:

    (a) Karbonun  oksitleri,  siyanhidrik,  fülminik,   izosiyanik, tiyosiyanik asitler ve basit veya kompleks diğer siyan asitleri (28.11 pozisyonu);

    (b) Karbonun halojen oksitleri (28.12 pozisyonu);

    (c) Karbon disülfür (28.13 pozisyonu);

    (d) Tiyokarbonatlar,      selenkarbonatlar,     tellürkarbonatlar, selensiyanatlar ve tellürsiyanatlar, tetratiosiyanat - diaminokromatlar (rineckate'ler) ve inorganik bazların diğer kompleks siyanatları (28.42 pozisyonu);

    (e) Üre ile katılaştırılmış hidrojen peroksit (28.47  pozisyonu), karbon oksisülfür, tiyokarbonil-halojenürleri, siyanojen, siyanojen halojenürleri ile siyanamit ve bunun metal türevleri (28.51 pozisyonu), (saf olsun olmasın kalsiyum siyanamit hariç) (Fasıl 31).

3.- VI.Bölümün 1 no.lu Not hükmü saklı kalmak şartıyla aşağıda yazılı olanlar bu Fasıla dahil değildir:

(a) Sodyum klorür veya magnezyum oksit, kimyaca  saf  olsun  olmasın, veya V. bölümün diğer ürünleri;

(b) Yukarıda  2 numaralı  notta belirtilenler  hariç, organo-inorganik bileşikler;

(c) 3l.Fasılın 2, 3, 4 ve 5 numaralı  notlarında  belirtilen ürünler;

(d) 32.06 pozisyonundaki luminofor olarak kullanılan inorganik ürünler; 32.07 pozisyonundaki cam firit ve toz, granül veya pul halindeki diğer camlar; [15.10.2002-24907 R.G Madde 100]

(e)  Suni grafit (38.01  pozisyonu); yangın söndürme cihazlarında kullanılan veya yangın söndürme bombalarına konulmuş olan söndürücü ürünler (38.13 pozisyonu); perakende olarak satılmak üzere ambalajlanmış mürekkep çıkaran ürünler (38.24 pozisyonu); alkali metallerin veya alkali toprak metallerin halojenli tuzlarından elde edilen her birinin ağırlığı 2,5 gr.ve daha  fazla olan kültür kristalleri (optik elemanlar hariç) (38.24 pozisyonu);

(f) Kıymetli veya yarı kıymetli taşlar (doğal, sentetik veya   yeniden oluşturulmuş) ve bunların tozları (71.02 ila 71.05 pozisyonları), kıymetli metaller ve kıymetli metallerin alaşımları (Fasıl 71);

(g) XV.Bölümdeki metaller (saf olsun veya olmasın) ve metal alaşımları ve sermetler, sinterlenmiş metal karbürler (metalle sinterlenmiş metal karbürler) dahil; veya

(h) Optik  elemanlar, örneğin, alkali metallerin veya toprak alkali metallerin halojenli tuzlarından olanlar (90.01 pozisyonu).

4.- Bu Fasılın II numaralı tali Fasılında yer alan ametal asitlerden ve IV numaralı tali faslında yer alan bir metal asitten oluşan belirli bir kimyasal yapıda bulunan kompleks asitler 28.11 pozisyonunda yer alırlar.

5.- 28.26 ila 28.42 Pozisyonları,sadece metal tuzlarına, amonyum tuzlarına veya peroksi tuzlarına uygulanır.

Pozisyonlarında yazılı istisnalar saklı kalmak üzere, çift  tuz veya kompleks tuzlar 28.42 pozisyonunda yer alırlar.

6.- (28.44) Pozisyonu sadece aşağıda yazılı olanları içine alır:

(a) Teknezyum (atom no.43), prometyum  (atom no.61), polonyum (atom no.84) ve atom numarası 84'den fazla olan tüm elementler; 

(b) Doğal ve suni radyoaktif izotoplar (XIV. ve XV. Bölümlerde yer alan kıymetli metallerin veya adi metallerin izotopları dahil), birbiriyle karıştırılmış olsun olmasın;

(c) Bu elementlerin veya izotopların, inorganik veya organik  bileşikleri (belirli kimyasal yapıda veya birbirleriyle karıştırılmış olsun olmasın);

(d) Bu elementleri veya izotopları veya bunların inorganik  veya organik bileşiklerini içeren ve özel radyoaktivitesi gramda 74 Bq/g(0,002 mCi/g)'i geçen alaşımlar, dispersiyonlar  (sermetler dahil) seramik ürünler ve karışımlar;

(e) Nükleer reaktörlerin kullanılmış (ışınlanmış) yakıt elementleri (kartuşlar);

(f) Radyoaktif artıklar (kullanılabilir olsun olmasın).

Bu notta veya 28.44 ve 28.45 pozisyonları anlamında "izotoplar" tabirinden:

-Doğada monoizotopik durumda bulunanlar hariç diğer çekirdekler;

-Söz konusu izotopların bir veya birkaçıyla zenginleştirilmiş, yani doğal izotopik bileşimi suni olarak  değiştirilmiş bir ve aynı elementin izotoplarının karışımı;  anlaşılır.

7.- Ağırlık  itibariyle %15'den fazla  fosfor içeren bakır  fosfürler(bakır fosfor), 28.48 pozisyonuna girer.

8.-  Elektronik işlerde kullanılmak üzere dope  edilmiş  kimyasal elementler (silikon ve selenyum gibi) haddeden çıktığı gibi ham veya çubuk ve silindir şeklinde olmak  şartıyla bu Fasılda yer  alır. Bunların  disk,  plaket  veya  benzeri şekillerde kesilmiş olanları ise 38.18 pozisyonuna dahil olur.

GENEL AÇIKLAMALAR

Aksi belirtilmedikçe, 28. Fasıl izole kimyasal elementler ve kimyasal olarak belirli bir yapıda tanımlanmış izole bileşikler ile sınırlandırılmıştır.

İzole kimyasal bir element bir cins molekülden oluşur (ör covalent veya ionic) ve kompozisyonu elementlerin sabit oranı ile tanımlanabilir ve belirli bir yapısal biçimle tarif edilebilir. Bir kristal çerçevede molekül cinsi tekrar eden birim hücreye tekabül eder.

Kimyasal olarak belirli bir yapıda tanımlanmış izole  kimyasalın elementleri bağımsız atomlarının  valans ve bağ gereksinimlerine göre özel bir karakteristik oranda birleşirler. Her elementin oranı sabittir ve her bileşik için ayrıdır yani stokiyometriktir.

Kristal yapıdaki boşluklar ve yerleşmeler sebebi ile stokiyometrik oranlarda küçük değişiklikler oluşabilir. Bu ürünler kuasisitokiyometrik olarak tanımlanabilir ve değişimler maksatlı yaratılmadıysa kimyasal olarak belirli bir yapıda tanımlanmış izole bir bileşik olarak tanımlanabilinir.

(A) Kimyasal olarak belirli bir yapıda bulunan elementler ve bileşikler.

(Fasıl Notu 1)

İzole kimyasal elementler ile kimyasal olarak belirli bir yapıda bulunan izole durumdaki bileşiklerin saf olmayan  maddeleri içerenleri veya bunların sudaki çözeltileri 28.Fasılda yer alır.

"Safsızlıklar" terimi, tek bir kimyasal bileşikteki mevcudiyeti sadece veya doğrudan doğruya imalat işlemi (saflaştırma işlemi dahil) sonunda ortaya çıkan maddeler için uygulanır. Bu maddeler, prosesde yer alan herhangi bir faktörden oluşabilmekte ve başlıcaları aşağıda belirtilmektedir:

(a) Başka bir şekle dönüştürülmemiş başlangıç maddeleri.

(b) Başlangıç maddeleri içinde olan safsızlıklar.

(c) İmalat işleminde (saflaştırma işlemi dahil) kullanılan reaktifler.

(d) Yan ürünler.

Bununla beraber şu hususu da belirtmek gerekir ki, bu tür  maddeler her zaman, not(1)a'da müsaade edilen  "safsızlıklar"olarak kabul edilmezler. Bu gibi maddeler, genel kullanımdan ziyade özel kullanıma elverişli hale getirmek amacıyla ürünün içinde kasıtlı olrak bırakılıyorlarsa, o zaman müsaade edilebilir safsızlıklar olarak kabul edilmezler.

Bu gibi elementler ve bileşikler, su dışındaki çözücüler içinde çözüldükleri zaman 28.Fasılda yer almazlar. Ancak, bunların sadece emniyet amacıyla veya nakliye gereği mutad ve kaçınılmaz şekilde yapılmış olanları bu Fasılda kalır. Bu takdirde, çözücünün varlığı, bu ürünleri genel kullanım şeklinden ziyade özel kullanıma elverişli hale  getirmemelidir.

Böylece benzende eritilmiş karbon klorid oksitleri, alkolde eritilmiş amonyak ve kolloidal haldeki alüminyum hidroksit bu Fasıl haricinde kalıp, 38.24 pozisyonunda yer alır. Genel olarak ifade etmek gerekirse, daha özel bir pozisyonda yer almadıkça kolloidal dispersiyonlar 38.24 pozisyonunda yer alırlar.

Muhafaza ve nakliyeleri için gerekli stabilizatör ilave edilmiş olan yukarıda belirtilen kimyasal olarak belirli bir yapıda bulunan izole elementler ve bileşikler bu Fasılda yer alırlar. Örneğin borik asit ilavesiyle stabilize edilmiş hidrojen peroksitler 28.47 pozisyonunda sınıflandırılırlar; ancak, katalizörlerle karıştırılmış sodyum peroksit (hidrojen peroksit üretimi için) 28.Fasılda yer almaz ve 38.24 pozisyonunda sınıflandırılır.

Orijinal fiziksel durumlarında tutabilmek için bazı kimyasal maddeler ilave edilmiş ürünler de stabilizatör olarak kabul edilirler, ilave edilen miktarın, arzu edilen sonucu aşmayacak kadar olması ve ilavenin, temel ürünün özelliğini değiştirmeyecek ve genel kullanımdan ziyade özel kullanıma uygun hale getirmeyecek miktarda olması koşuluyla. Bu şartların uygulanmasıyla topaklanmayı önleyici  maddeler, bu Fasıldaki ürünlere ilave edilebilir. Öte yandan suyu uzaklaştıran maddeler ilave edilmiş ürünler kapsam dışında kalır, çünkü bu maddeler ürünün orijinal özelliğini değiştirirler.

Aynı koşullarda ilavelerin, ürünleri, genel kullanımdan ziyade özel kullanıma uygun hale getirmemesi şartıyla, bu Fasılın ürünleri aşağıdakileri de içerebilirler

(a) Tozlanmayı önleyici ilave maddeler (örn;dağıtımı sırasında bazı zehirli kimyasal maddelerin toz çıkarmasını önlemek için ilave edilen madeni yağlar)

(b) Tanınmalarını kolaylaştırmak için ilave edilen veya "işaret" olarak emniyet amacıyla tehlikeli veya zehirli kimyasal maddelere (örn;28.42 pozisyonundaki kurşun arsenat) ilave edilen veya ticaretiyle uğraşanları uyarmak için kullanılan renk maddeleri. Bununla beraber, başka nedenlerle (örn;nem indikatörü olarak kullanılmak üzere kobalt tuzu ilave edilmiş silikajel (38.24 pozisyonu)) renk maddeleri ilave edilmiş ürünler burada yer almazlar.

(B) Fasıl 28 ile Fasıl 29 da yer alan bileşikler arasındaki farklar.

(Fasıl Notu 2)

Aşağıdaki detaylı liste, karbon içeren bileşiklerden 28. Fasıla dahil olanları ve sınıflandırılacakları pozisyonları içerir.

28.11 Pozisyonu -  Karbon oksitleri.

Hidrojen siyanür, hidrojen heksasiyanoferrat (II) ve hidrojen heksasiyanoferrat (III).

İzosiyanik, fulminik, tiyosiyanik, siyanomolibdik ve diğer basit veya kompleks siyanojenik asitler

28.12 Pozisyonu -  Karbon oksihalojenürleri.

28.13 Pozisyonu -  Karbon disülfür

28.31 Pozisyonu –  Ditiyonitler ve sülfoksilatlar, organik maddelerle stabilize  edilmiş.

28.36 Pozisyonu -  İnorganik bazlı karbonatlar ve perkarbonatlar.

28.37 Pozisyonu -  İnorganik  bazlı   siyanürler,   oksisiyanürler  ve   kompleks siyanürler (heksasiyanoferratlar(II),  heksasiyanoferratlar(III), nitrosilpentasiyano ferratlar(II), nitrosil siyanoferratlar(III), siyanomanganatlar,siyanokadmiyatlar,siyanokromatlarsiyanokobaltlar, siyanonikolatlar, siyanokubratlar, siyanomerküratlar, v.b.).

28.38 Pozisyonu – İnorganik   bazlı   fulminatlar,  siyanatlar   ve tiyosiyanatlar.

28.42 Pozisyonu – İnorganik bazlı tiyokarbonatlar, selenokarbonatlar, tellürokarbonatlar, selenosiyanatlar, tellürosiyanatlar,tetratiyosiyanatodiaminokromatlar (reineckates) ve diğer çift veya kompleks siyanatlar.

28.43 - İnorganik ve organik bileşiklerinden:

ila -  (i) Kıymetli metaller.

28.46    (ii) Radyoaktif elementler.

   Pozisyonları    (iii) İzotoplar.

                    (iv) Nadir   toprak   metalleri,   itriyum   veya   skandiyum.

28.47 Pozisyonu – Hidrojen   peroksit,   üre   ile   sertleştirilmiş (stabilize edilmiş olsun olmasın).

28.49 Pozisyonu –  Karbürler    (çift     karbürler     borokarbürler karbonitritler, v.b.) (hidrojenkarbürlerin dışında (hidrokarbonlar)).

28.51 Pozisyonu -  Karbon oksisülfürler.

Tiyokarbonil halojenürler.

Siyanojen ve siyanojenin halojenli bileşikleri

Siyanamid ve metalik türevleri (kalsiyum siyanamidin dışındakiler saf olsun olmasın - 31. Fasıla bakınız)

Bütün diğer karbon bileşikleri 28. Faslın dışında kalır.

(C) İzole kimyasal element veya kimyasal olarak belirli bir yapıda bulunan izole şekilde bulunan bileşiklerden olmadığı halde 28. Fasılda yer alan ürünler

Bu Fasılın, izole kimyasal element ve kimyasal tanımlı izole bileşiklerle sınırlandırılmış olması kuralına kesin is tisnalar tanınmış bulunmaktadır. Bu istisnalar aşağıdaki ürünleri içine almaktadır:

28.02 Pozisyonu - Kolloidal kükürt.

28.03 Pozisyonu - Karbon karası.

28.07 Pozisyonu - Dumanlı sülfürüm asit (oleum).

28.08 Pozisyonu - Sülfonitrik asitler.

28.09 Pozisyonu - Polifosforik asitler.

28.13 Pozisyonu - Fosfor trisülfür.

28.18 Pozisyonu - Yapay korendon.

28.21 Pozisyonu - Fe2O3 (demir oksit) olarak değerlendirilen , ağırlık itibariyle % 70’den fazla kombine demir içeren boyayıcı topraklar.

28.22 Pozisyonu - Ticari kobalt oksitler.

28.24 Pozisyonu - Minyum ve minoranj .

28.28 Pozisyonu - Ticari kalsiyum hipoklorit.

28.30 Pozisyonu - Polisülfürler.

28.31 Pozisyonu – Ditiyonitler ve sülfoksilatlar,  organik  maddelerle  stabilize edilmiş.

28.35 Pozisyonu - Polifosfatlar.

28.36 Pozisyonu - Amonyum karbamat içeren ticari amonyum karbonat.

28.39 Pozisyonu - Ticari alkali metal silikatlar.

28.42 Pozisyonu – Alüminasilikatlar. [15.10.2002-24907 R.G Madde 101]

28.43 Pozisyonu - Kolloidal kıymetli metaller.

                  Kıymetli metallerin amalgamları

                  Kıymetli metallerin inorganik veya organik bileşikleri.

28.44 Pozisyonu – Radyoaktif elementler, radyoaktif izotoplar veya bileşikler (inorganik veya organik) ve bu maddeleri içeren karışımlar.

28.45 Pozisyonu - Diğer  izotoplar  ve bunların bileşikleri (inorganik  veya organik).

28.46 Pozisyonu – Nadir    toprak    metallerinin,   itriyumun   veya skandiyumun veya bu metallerin karışımlarının inorganik veya organik bileşikleri.

28.48 Pozisyonu - Fosfürler.

28.49 Pozisyonu - Karbürler.

28.50 Pozisyonu - Hidrürler,   nitrürler,   azotürler,  silisürler  ve borürler.

28.51 Pozisyonu - Sıvı hava ve sıkıştırılmış hava.

Amalgamlar, kıymetli metallerin amalgamları hariç - yukarıda 28.43 pozisyonunun altına bakınız.

(D) Belirli izole kimyasal elementlerin veya kimyasal olarak belirli bir yapıda bulunan izole inorganik bileşiklerin 28.Fasıl haricinde bırakılmış olması

(Fasıl Notu 3 ve 8 )

Belirli izole kimyasal elementler ve kimyasal olarak tanımlı, belirli ve  izole şekillerde  bulunan  inorganik  bileşikler, kimyasal olarak saf halde bulunsalar dahi, her zaman 28.Fasıl haricinde bırakılmıştır.

Bunlara örnek olarak aşağıdakiler verilebilir:

(1)  25. Fasıldaki belirli ürünler (örn;sodyum klorür ve magnezyum oksit).

(2)  3l.  Fasıldaki  belirgin  inorganik  tuzlar (yani : sodyumnitrat, amonyum nitrat, amonyum sülfat ve amonyum nitratın çift  tuzları, amonyum sülfat, kalsiyum nitrat ve amonyum nitratın çift tuzları, kalsiyum nitrat ve magnezyum nitratın çift tuz-ları, ve amonyum dihidrojenortofosfat ve diamonyum hidroje-nortofosfat (monoamonyum veya diamonyum  fosfatlar) ; potasyum   klorür, fakat bu ürün, bazı hallerde 38.24 pozisyonu veya  90.01 pozisyonunda yer alır).

(3)  38.01 pozisyonundaki suni grafit.

(4)  7l.Fasılda  yer  alan  kıymetli  taşlar  veya  yarı  kıymetli  taşlar  (doğal, sentetik veya terkip yoluyla elde edilen) ve bu taşların tozları.

(5)          XIV. veya XV.bölümlerde yer alan kıymetli metaller ve adi metaller ve bu metallerin alaşımları.

Aslında bu Fasılda yer alması gereken belirli izole kimyasal elementlerden veya kimyasal olarak belirli  bir yapıda bulunan ve izole şekillerde bulunan bileşiklerden bazıları, hususi şekillerde hazırlanmış bulundukları veya kimyasal yapılarını değiştirmeyen bazı işlemlere doğal tutuldukları takdirde, bu Fasıl haricinde bırakılabilmektedir, aksi halde 28.Fasılda yer alacaklardır.(*)[1]

    Bu gibi istisnalara örnek olarak aşağıdakiler verilmiştir:

(a) Tedavi ve koruyucu amaçlarda kullanılmak üzere dozlandırılmış veya perakende satış için ambalajlanmış halde bulunan ürünler (30.04 pozisyonu).

(b)  Luminofor   olarak   kullanılmaya   elverişli   ürünlerin (örn; kalsiyum tungstat) ışık verici hale getirilmek  amacıyla işleme  tabi tutulmuş olanları (32.06 pozisyonu).

(c)  Parfümeri, kozmetik veya tuvalet ürünleri (örn ; şap), bu tür kullanımlar için perakende satışa hazır paketlere konulmuş olanlar (33.03 ila 33.07 pozisyonları).

(d) Tutkal veya yapıştırıcı olarak kullanılmaya uygun ürünler (örn; suda çözülmüş sodyum silikat), bu amaçlar için perakende olarak satılmak üzere net ağırlığı 1 kg.veya daha az olan ambalajlara konulmuş bulunan ürünler (35.06   pozisyonu).

(e)  Fotoğrafçılıkta kullanılan ürünlerin (örn ; sodyum tiyo-sülfat) bu amaçla kullanılmak üzere dozlandırılmış  veya aynı amaç için perakende satışı elverişli şekilde ambalajlanmış olanları (37.07 pozisyonu).

(f) İnsektisitler (örn;sodyum tetraborat), 38.08 pozisyonunda belirtilen şekillerde hazırlanmış veya ambalajlanmış olanları.

(g) Yangın  söndürme  cihazlarının doldurulmasında veya yangın söndürme bombalarında kullanılan ürünler (örn; sülfürik asit) (38.13 pozisyonu).

(h)  Disk, tabaka veya benzeri şekillerde olup elektronik sanayinde kullanılan kimyasal elementler (örn;silisyum ve selenyum) (38.18 pozisyonu).

(ij) Perakende  satış  için  ambalajlanmış   mürekkep   çıkarıcılar   (38.24 pozisyonu).

(k)  Alkali metallerin veya alkali toprak metallerin halojenürleri (örn;lityum florür, kalsiyum florür, potasyum   bromür, potasyum bromoiyodür,v.b.),

optik elemanlar şeklinde olanların (90.01 pozisyonu) veya bunların her birinin 2.5 gr. veya daha fazla ağırlıkta bulunan kültür kristalleri (38.24 pozisyonu).

 (E) Potansiyel olarak 28. Fasılın iki veya daha  fazla pozisyonunda sınıflandırılabilen ürünler.

VI. Bölümün 1 numaralı notu, aşağıda belirtilen pozisyonlarda sınıflandırılabilen ürünlerin sorunları ile ilgili bulunmaktadır:

(a) 28.44 veya 28.45 pozisyonlarında ve aynı zamanda 28. Fasılın diğer bazı pozisyonlarında .

(b) 28.43 veya 28.46 pozisyonlarında ve aynı zamanda 28.Fasılın bazı diğer pozisyonlarında (28.44 veya 28.45 pozisyonları hariç).

Bu Fasılın II numaralı tali Fasılında yer alan, ametal asitlerden oluşan ve kimyasal olarak belirli bir yapıda bulunan kompleks asitler ve IV numaralı tali faslında yer alan metal asitler 28.11 pozisyonunda sınıflandırılır. (28.Fasılın 4 numaralı notuna ve 28.11 pozisyonunun Açıklama Notuna bakınız).

Metinde aksi belirtilmedikçe, çift veya kompleks tuzlar 28.42 pozisyonunda sınıflandırılır.(28.Fasılın 5 numaralı notuna ve 28.42 pozisyonunun Açıklama Notuna bakınız.)

TALİ FASIL I

KİMYASAL ELEMENTLER

GENEL AÇIKLAMALAR

Kimyasal elementler, ametaller (metal olmayanlar) ve  metaller olarak iki sınıfa ayrılabilirler. Genel olarak, bu tali Fasıl, en azından bazı şeklilerini de olsa bütün ametalleri  kapsarken; çok sayıda metaller tarifenin başka  pozisyonlarında  sınıflandırılırlar: örn; kıymetli metaller (7l.Fasıl ve 28.43 pozisyonunda), adi metaller (72 ila 76 ve 78 ila 81 Fasılları) ve radyoaktif kimyasal elementler ve izotoplar (28.44 pozisyonu) ve aktif olmayan izotoplar (28.45 pozisyonu). 

Bilinen çeşitli elementlerin alfabetik listesi, uygun bir sınıflama ile sembolleri ile birlikte aşağıda verilmiştir. Antimon gibi bazı elementler hem metal hem de ametal özellik  gösterip, tarifede bunların hangi pozisyonlarda sınıflandırılacaklarına dikkat çekilmektedir.

Element       Sembol  Atom No.   Sınıflandırma

Aktinyum        Ac      89      Radyoaktif element (28.44).

Alüminyum       A1      13      Adi metal (Fasıl 76).

Amerikyum       Am      95      Radyoaktif element (28.44).

Antimon         Sb      51      Adi metal (81.10).

Argon           Ar      18      Asal gaz (28.04).

Arsenik         As      33      Ametal (28.04).

Astatin         At      85      Radyoaktif element (28.44).

Baryum          Ba      56      Toprak alkali metal (28.05).

Berkelyum       Bk      97      Radyoaktif element (28.44).

Berilyum        Be       4      Adi metal (81.12).

Bizmut          Bi      83      Adi metal (81.06).

Bor             B        5      Ametal (28.04).

Brom            Br      35      Ametal (28.01).

Kadmiyum        Cd      48      Adi metal (81.07).

Sezyum          Cs      55      Alkali metal (28.05).

Kalsiyum        Ca      20      Toprakalkali metal (28.05).

Kaliformiyum    Cf      98      Radyoaktif element (28.44).

Karbon          C        6      Ametal (28.03). (Suni grafit

                                için 38.01 pozisyonuna bakınız).

Seryum          Ce      58      Nadir toprak metali (28.05).

Klor            C1      17      Ametal (28.01).

Krom            Cr      24      Adi metal (81.12).

Kobalt          Co      27      Adi metal (81.05).

Bakır           Cu      29      Adi metal (Fasıl 74).

Küryum          Cm      96      Radyoaktif element (28.44).

Disprozyum      Dy      66      Nadir toprak metali (28.05).

Einsteinyum     Es      99      Radyoaktif element (28.44).

Erbiyum         Er      68      Nadir toprak metali (28.05)

Öropyum         Eu      63      Nadir toprak metali (28.05).

Fermiyum        Fm     100      Radyoaktif element (28.44).

Flor            F        9      Ametal (28.01).

Fransiyum       Fr      87      Radyoaktif element (28.44.).

Gadolinyum      Gd      64      Nadir toprak metali(28.O5).

Galyum          Ga      31      Adi metal (81.12).

Germanyum       Ge      32      Adi metal (81.12).

Element       Sembol  Atom No.   Sınıflandırma

Altın           Au      79       Kıymetli metal (71.08).

Hafniyum        Hf      72       Adi metal (81.12).

Helyum          He       2       Asal gaz (28.04).

Holmiyum        Ho      67       Nadir toprak (28.05).

Hidrojen        H        1       Ametal (28.04).

İndiyum         İn      49       Adi metal (81.12).

İyot            I       53       Ametal (28.01).

İridyum         Ir      77       Kıymetli metal (71.10).

Demir           Fe      26       Adi metal (Fasıl 72).

Kripton         Kr      36       Asal gaz (28.04).

Lantan          La      57       Nadir toprak metali (28.05).

Lavensiyum      Lw     103       Radyoaktif element (28.44).

Kurşun          Pb      82       Adi metal (Fasıl 78).

Lityum          Li       3       Alkali metal (28.05).

Lutesyum        Lu      71       Nadir toprak metali (28.05).

Magnezyum       Mg      12       Adi metal (81.04).

Manganez        Mn      25       Adi metal (81.11).

Mendelevyum     Md     101       Radyoaktif element (28.44).

Civa            Hg      80       Metal (28.05).

Molibden        Mo      42       Adi metal (81.02).

Neodim          Nd      60       Nadir toprak metal (28.05).

Neon            Ne      10       Asal gaz (28.04).

Neptunyum       Np      93       Radyoaktif element (28.44).

Nikel           Ni      28       Adi metal (Fasıl 75).

Niopyum         Nb      41       Adi metal (81.12).

Azot            N        7       Ametal(28.04).

Nobelyum        No     102       Radyoaktif element (28.44).

Osmiyum         Os      76       Kıymetli metal (71.10).

Oksijen         O        8       Ametal (28.04).

Paladyum        Pd      46       Kıymetli metal (71.10).

Fosfor          P       15       Ametal (28.04).

Platin          Pt      78       Kıymetli metal (71.10).

Plütonyum       Pu      94       Radyoaktif element (28.44).

Polonyum        Po      84       Radyoaktif element (28.44).

Potasyum        K       19       Alkali metal (28.05).

Prazeodim       Pr      59       Nadir toprak (28.05).

Prometyum       Pm      61       Radyoaktif element (28.44).

Protaktiyum     Pa      91       Radyoaktif element (28.44).

Radyum          Ra      88       Radyoaktif element (28.44).

Radon           Rn      86       Radyoaktif element (28.44).

Renyum          Re      75       Adi metal (81.12).

Rodyum          Rh      45       Kıymetli metal (71.10).

Rubidyum        Rb      37       Alkali metal (28.05).

Rutenyum        Ru      44       Kıymetli metal (71.10).

Samaryum        Sm      62       Nadir toprak metali (28.05).

Skandiyum       Sc       21       Nadir  toprak metalleriyle

                                 sınıflandırılır (28.05).

Selenyum        Se      34       Ametal (28.04).

Silisyum        Si      14       Ametal (28.04).

Gümüş           Ag      47       Kıymetli metal (71.06).

Sodyum          Na      11       Alkali metal (28.05).

Stronsiyum      Sr      38       Toprak alkali metal (28.05).

Kükürt          S       16       Ametal(28.02).(Ham kükürt için

                                  25.03 pozisyonuna bakınız).

Element       Sembol  Atom No.   Sınıflandırma

Tantal          Ta      73       Adi metal (81.03).

Teknesyum       Tc      43       Radyoaktif element (28.44).

Tellür          Te      52       Ametal (28.04).

Terbiyum        Tb      65       Nadir toprak metali (28.05).

Thallium        Tl      81       Adi metal (81.12).

Toryum          Th      90       Radyoaktif element (28.44).

Tulyum          Tm      69       Nadir toprak metali (28.05).

Kalay           Sn      50       Adi metal (Fasıl 80).

Titanyum        Ti      22       Adi metal (81.08).

Tungsten        W       74       Adi metal (81.01).

Uranyum         U       92       Radyoaktif element (28.44).

Vanadyum        V       23       Adi metal (81.12).

Ksenon          Xe      54       Asal gaz (28.04).

İterbiyum       Yb      70       Nadir toprak metali (28.05).

İtriyum         Y       39       Nadir toprak metalleri ile

                                 sınıflandırılır (28.05).

Çinko           Zn      30       Adi metal (Fasıl 79).

Zirkonyum       Zr      40       Adi metal (81.09).

28.01- FLOR,KLOR,BROM VE İYOT.

        2801.10 - Klor

        2801.20 - İyot

        2801.30 - Flor; brom

Bu pozisyon, astatin hariç, halojen olarak bilinen ametalleri içine alır.(astatin için 28.44 pozisyonuna bakınız.)

(A) FLOR

Flor, hafif yeşilimsi-sarı renkte, keskin kokulu bir gazdır; mukozayı tahriş ettiği ve korozif olduğu için teneffüs edilmesi tehlikelidir. Çelik kaplar içerisinde basınçla sıkıştırılmış halde bulunur. Organik maddeleri ve özellikle odun, yağlar ve tekstil maddelerini tutuşturan çok aktif bir elementtir.

Flor, bazı florürlerin ve organo-flor türevlerinin hazırlanmasında kullanılır.

(B) KLOR

Klor genellikle alkali klorürlerin (özellikle sodyum klorür) elektrolizi ile elde edilmektedir.

Klor, yeşilimsi-sarı renkte, boğucu, korozif, havadan 2,5 kere daha yoğun, suda hafif çözünebilen ve sıvı hale gelebilen bir gazdır. Genellikle, sıvı  halde çelikten yapılmış silindir kaplar, tanklar, demiryolu vagonları ve teknelerle nakledilmektedir.

Klor, boya ve organik maddeleri tahrip eder. Bitkisel liflerin (hayvansal lifler hariç) ağartılmasında ve ağaç hamurunun hazırlanmasında kullanılır. Dezenfektan ve antiseptik özellikleri nedeniyle suyun sterilizasyonu (klorlanması) işleminde kullanılmaktadır. Bundan başka altın, kalay ve kadmiyum metalürjisinde, hipoklorür, metal klorürler ve karbonil klorürler  imalinde ve organik sentezlerde (sentetik boyalar, suni mumlar ve klorlu kauçuk v.b.imalinde) de kullanılmaktadır.

(C) BROM

Brom, klorun tuzlu eriyiklerde bulunan alkali bromürlerin etkisi ile  veya  bromürlerin elektrolizi ile elde edilir.

Brom, kırmızımsı veya koyu kahve renkli bir sıvı olup, çok yoğun (O°C’de yoğunluğu 3,18), korozif, soğukta bile gözleri tahriş eden  boğucu kırmızı bir buhar verir. Deriyi yakarak rengini sarıya çevirmekte, odun talaşı gibi organik maddeleri tutuşturmaktadır. Cam veya toprak kaplarda sunulur. Suda hafifçe çözünür. Bromun asetik  asit içindeki çözeltisi bu pozisyonun haricinde kalır. (38.24 pozisyonu).

Brom, ilaç imalinde (müsekkin ilaçlar gibi), boyaların imalinde (kırmızı boyalar "eosines", indigo boyanın bromlu türevleri gibi), fotoğrafçılıkta kullanılan kimyevi ürünlerin imalinde (gümüş bromür), göz yaşartıcı ürünlerin imalinde (bromoaseton), metalürjide kullanılır.

(D) İYOT

İyot, ya doğal sodyum nitrat eriyiğinin kükürt dioksit veya sodyum  bisülfitle ekstraksiyonu ile veya deniz yosunlarının kurutulup yakılması ile oluşan küllerin kimyasal işleme tabi tutulması ile elde edilir.

İyot, çok yoğun bir katıdır. (O°C’de yoğunluğu  4,95) Kokusu hem klor ve hem  de bromunkine benzemektedir. Teneffüs etmek tehlikelidir. Oda sıcaklığında süblimleşir ve nişasta hamuru mavisine dönüşür. Saf halde olmadığı zaman pıhtı veya iri toz halinde bulunur. Arıtma işlemi ile saflaştırıldığı zaman parlak grimsi yapraklar veya metal parlaklığına sahip kristaller şeklindedir ve bu takdirde genellikle cam kaplara konur.

İyot, tıpta ve fotoğrafçılıkta kullanılan kimyasal maddelerin (sodyum iyodür), boyaların (örn;eritrozin imalinde) ilaçların imalatında,  katalizör olarak organik sentezlerde, reaktif olarak, vb. kullanılmaktadır.

28.02- SÜBLİME VEYA ÇÖKTÜRÜLMÜŞ KÜKÜRT; KOLLOİDAL KÜKÜRT.

(A) SÜBLİM VEYA ÇÖKTÜRÜLMÜŞ KÜKÜRT

Bu iki kategorideki kükürtler genellikle yaklaşık %99,5 saflıktadır. Süblime kükürt veya kükürt çiçeği, ham veya saf olmayan kükürtün ağır bir şekilde damıtılıp, çok küçük parçalar halinde katı şekilde  kondanse edilmesi suretiyle elde edilir. Bu şekilde elde edilen kükürt en çok bağcılıkta, kimya sanayiinde, veya yüksek kaliteli kauçuğun vulkanize edilmesinde kullanılır.

Bu pozisyon, kükürt dıoksitin amonyaklı su ile işleme tabi tutularak ayrıştırıldığı "yıkanmış süblime kükürt"leri de içermektedir. Bunlar tıpta kullanılan ürünlerdendir.

Bu pozisyonda yer alan çöktürülmüş kükürt, daima sülfür veya alkali veya toprak alkali polisülfürün, hidroklorik asit ile çöktürülmesiyle  elde edilir. Çöktürülmüş kükürt, süblime kükürde göre daha açık sarı renkte ve daha küçük parçalara ayrılmış durumdadır. Kokusu biraz hidrojen sülfüre benzemekte ve zamanla bozulmaktadır. Bu tür kükürt tümüyle tıp alanında kullanılmaktadır.

Bu pozisyonda yer alan çöktürülmüş kükürt, bazen çöktürülmüş olarak kullanılan ancak 25.03 pozisyonunda yer alan çöktürülmüş kükürtle (toz  haline getirilmiş veya mikronize edilmiş) karıştırılmamalıdır.

(B) KOLLOİDAL KÜKÜRT

Kolloidal kükürt, jelatin içeren kükürt dioksit solüsyonuna hidrojen sülfürün etkisiyle elde edilir. Bundan başka, mineral asidin sodyum thiosülfata etkisiyle veya katodik pülverizasyonu ile de elde edilmektedir. Kolloidal kükürt beyaz bir toz olup, su ile emülsiyon halini alır. Bununla beraber, bu haldeki kükürt ancak içine koruyucu bir kolloidal madde (albümin, jelatin gibi) katıldığı taktirde muhafaza edilebilmekte ve bu halde dahi dayanma süresi sınırlı bulunmaktadır. Bu suretle hazırlanmış kolloidal eriyik dahil bu  pozisyonda kalmaktadır. Bütün kolloidal dispersiyonlar gibi, kükürt dispersiyonları da adsorpsiyon için geniş bir yüzeye sahip bulunmakta olup boyayıcı maddeleri de tutabilirler. Bundan başka çok etkili bir antibiyotik olduğundan tıpta dahilen kullanılmaktadır.

Bu pozisyon, Frasch işlemiyle elde edilen rafine edilmemiş kükürdü ve rafine edilmiş kükürdü içine almaz (genellikle bunlar çok saf olsalar bile 25.03 pozisyonunda yer alır).

28.03– KARBON (KARBON  KARALARI  (CARBON BLACKS)  VE TARİFENİN BAŞKA YERİNDE BELİRTİLMEYEN VEYA YER ALMAYAN DİĞER ŞEKİLLERDEKİ KARBON).

Karbon, katı bir ametaldir.

Bu pozisyon, aşağıdaki karbon kategorilerini içine alır.

Karbon karası, aşağıda belirtilen karbonca zengin organik maddelerin tam olmayan yanmaları veya kraking (ısıtarak, elektrik  arkı veya elektrik  kıvılcımıyla) sonucu elde edilir:

(1)  Metan,  antrasenik  gazlar  (örn; antrasen  ile  karbüre  edilmiş gazlar) ve asetilen gibi doğal gazlar. Çok ince ve saf bir ürün olan asetilen karası, sıkıştırılmış asetilenin bir elektrik kıvılcımıyla ani ayrıştırılmasından elde edilir.

(2)  Naftalin, reçineler, yağlar (lamba karası). Ürünün elde edildiği metoda göre karbon karasına, is karası veya fırın karası da denilmektedir.

Karbon karası, yağlı safsızlıklar içerebilir.

Karbon karası, boyaların, matbaa mürekkebinin, ayakkabı cilasının, v.b. imalatında pigment olarak, karbon kağıdı yapımında ve dolgu maddesi olarak da kauçuk sanayiinde kullanılmaktadır.

   Aşağıda yazılı olanlar bu pozisyona dahil değildir:

(a)  Doğal grafit (25.04 pozisyonu).

(b)  Katı yakıt şeklinde doğal karbonlar (antrasit, taşkömürü, linyit); kok aglomere yakıtlar ve karni kömür (Fasıl 27).

(c)  32.06  pozisyonundaki  belirli  siyah  mineral boya maddeleri (örn; şap karası, şist karası, silis karası).

(d)  Suni grafit; kolloidal veya yarı kolloidal grafit (38.01 pozisyonu).

(e)  Aktif karbon ve kemik siyahı (38.02 pozisyonu).

(f)  Odun kömürü (44.02 pozisyonu).

(g)  Elmas şeklinde kristalize karbon (71.02 ve 71.04 pozisyonları).

28.04- HİDROJEN, ASAL GAZLAR VE DİĞER AMETALLER.

2804.10 - Hidrojen

- Asal gazlar:

2804.21 -- Argon

2804.29 -- Diğerleri

2804.30 - Azot

2804.40 - Oksijen

2804.50 - Bor; tellür

- Silisyum :

2804.61 -- Ağırlık itibariyle en az % 99.99 silisyum içerenler

2804.69 -- Diğerleri

2804.70 - Fosfor

2804.80 - Arsenik

2804.90 - Selenyum

 (A) HİDROJEN

Hidrojen suyun elektroliziyle veya su gazından, kok-fırını gazından  veya hidrokarbonlardan elde edilir.

Hidrojen, genellikle bir ametal olarak kabul edilir. Kalın çelik  silindir kaplarda sıkıştırılmış olarak muhafaza edilir.

Hidrojen sıvı yağların hidrojene edilmesinde (katı yağların hazırlanmasında), petrol ürünlerinin kraking işleminde, amonyak sentezinde, metallerin kesilmesi ve kaynak işlerinde (oksihidrik kaynak şaluması ile), v.b. alanlarda kullanılır.  

Bu pozisyon, 28.45 pozisyonuna giren döteryumu (kararlı hidrojen izotopu) ve 28.44 pozisyonuna giren tridyumu (radyoaktif hidrojen izotopu) içine alır.

(B) ASAL GAZLAR

"Asal gazlar" terimi, aşağıda yer alan elementleri ifade etmekte olup; bunlar, kimyasal benzeşmesinin bulunmaması ve yüksek voltaj deşarjlarının etkisiyle elektriksel özellikleri, bilhassa renkli ışınlar yayması  (örneğin  neon lambalarında kullanıldığı gibi)ile tanınmışlardır.

(1) Helyum  (alev  almayan  bir gaz olup, örneğin, balonların şişirilmesinde kullanılır).

(2)  Neon  (pembemsi  portakal sarısı renginde ışık vermekte veya civa buharı ile birleştiğinde  "gündüz ışığı"  denilen bir ışık oluşturmaktadır).

(3) Argon (renksiz ve kokusuz bir gaz olup, elektrik ampullerinde inert bir atmosfer sağlamak için kullanılır).

(4) Kripton (argon gibi kullanılır veya soluk mor renkli ışık vermektedir).

(5)  Ksenon (mavi renkli ışık verir).

Asal gazlar,sıvı havanın kısmi damıtılmasıyla veya helyumda olduğu gibi bazı doğal gazlardan da elde edilir. Basınç altında bulunurlar.

Radon, 28.44 pozisyonunda yer alan radyoaktif asal bir gaz olup, radyumun radyoaktivitesinin azalmasıyla oluşur.

(C) DİĞER AMETALLER

Bu pozisyonda yer alan diğer ametaller şunlardır:

(1) Azot.

Azot, ne yanan ne  de yakmayı destekleyen, fakat yanmakta olan alevi  söndüren bir gazdır.Sıvı havanın kısmi damıtılmasıyla elde edilir ve çelik silindir kaplarda sıkıştırılmış olarak muhafaza edilir.

Azot, başlıca amonyak ve kalsiyum siyanamit üretiminde kullanılmakla beraber, elektrik ampullerinde, vb. alanlarda inert bir atmosfer sağlamak için kullanılmaktadır.

(2) Oksijen.

Yakıcı bir gaz olup, esas itibariyle sıvı havanın kısmi damıtılmasıyla elde edilir.

Çelik silindir kaplarda sıkıştırılmış olarak veya bazen çift duvarlı kaplarda sıvı halde sunulur.

Sıkıştırılmış oksijen, oksihidrik ve oksiasetilenli kaynak şalumasında, demir gibi metallerin kesilmesinde veya kaynak işlerinde, aynı zamanda demir ve çelik metalürjisinde ve tıpta (teneffüs için) kullanılmaktadır.

Bu pozisyon aynı zamanda ozonu da içerir. Ozon, oksijenin allotropik bir formu olup elektrik kıvılcımlarının veya boşalmasının hareketi sonucunda elde edilir. Aynı zamanda ozon, tedavi amaçlı antiseptik olarak pamuğun ağartılmasında, yağların kurutulmasında ve suyun sterilize edilmesinde (ozonisation) kullanılır.

(3) Bor.

Bor, genellikle toz halinde kestane renginde katı bir maddedir. Metalürjide ve ısı regülatörleri ve çok hassas termometrelerin imalinde kullanılmaktadır.

Düşük hıza sahip nötronları yüksek oranda absorbe etmesi nedeniyle bor, saf veya çelikle alaşım halinde nükleer reaktörler için hareketli  kontrol çubuklarının imalinde de kullanılmaktadır.

(4) Tellür.

Tellür, katı(özgül ağırlığı 6,2), amorf veya kristal şeklindedir. Nisbeten iyi bir ısı ve elektrik iletkenidir ve belirgin metalik özelliklere sahiptir. Bazı alaşımlarda (örn; tellür-kurşun alaşımları) ve aynı zamanda vulkanizasyon unsuru olarak da kullanılmaktadır

(5) Silisyum.

Silisyum, neredeyse tek bir şekilde; sikilondioksidin elektrikli ark fırını kullanılarak, karbotermal indirgemeye tabi tutulmasıyla elde edilir. Zayıf bir ısı ve elektrik iletkeni olup, camdan daha serttir ve kestane renkli toz halinde veya daha ziyade şekilsiz kümeler halindedir.Metal parlaklığa sahip gri renkli iğneler şeklinde kristalleşir.

Silisyum elektronikte kullanılan en önemli maddelerden biridir. Örneğin kristal çekme suretiyle elde edilen çok saf silisyum, çekildiği şekliyle işlenmemiş, silindir veya çubuk şeklinde olabilir ; bor, fosfor vb. ile karıştırıldığı zaman örneğin diyot, transistör ve diğer yarı iletken cihazların ve güneş pillerinin imalinde kullanılır.

Silisyum ayrıca metalurji sanayinde (örneğin: demir veya alüminyum alaşımları) ve silisyum bileşimlerinin imalinde kullanılır (örneğin: silisyum tetraklörü). [14.4.2006-26139 R.G. MADDE 18]

(6) Fosfor.

Fosfor, kumla ve karbonla karıştırılmış mineral fosfatlarının bir  elektrik fırınında işleme tabi tutulmasıyla elde edilen yumuşak veya eğilip bükülebilen bir maddedir.  

Fosforun başlıca iki çeşidi vardır:

(a) "Beyaz"  fosfor; şeffaf  ve  sarımtırak,  zehirli,   ellenmesi tehlikeli ve çabuk parlayan bir maddedir. Beyaz fosfor, döküm  suretiyle elde edilen çubuk şeklinde, siyah camdan, taştan veya daha çok metalden yapılmış içi su dolu kaplarda muhafaza edilir; bu kaplar donmaya maruz bırakılmamalıdır..

(b) Kırmızı  fosfor;  "amorf" olarak da bilinir, ancak, fiilen  kristalize edilebilmektedir. Kırmızı fosfor, donuk halde, zehirsiz, fosfor gibi parlamayan, beyaz fosfordan daha yoğun  ve daha az aktif olan katı bir maddedir. Kibrit bileşikleri, pirotekni mamulleri imaline yaramakta veya katalizör olarak (örn; asiklik asitlerin klorlanmasında) kullanılmaktadır.

Bazı ilaçlar fosfor içerir (örneğin, fosforize balık yağları gibi). Fare zehiri olarak kullanılabildiği gibi, fosforik asitlerin, fosfinatların (hipofosfitler), kalsiyum fosfürlerin, v.b. hazırlanmasında da kullanılmaktadır.

(7) Arsenik.

Arsenik (yarı tasfiye edilmiş arsenik), doğal arsenikli piritlerden ekstraksiyonla elde edilen katı bir maddedir.

Başlıca iki şekli vardır:

(a) "Metalik" denilen, adi arsenik; parlak, çelik grimsi kristaller halinde, kırılabilir, suda çözünmeyen bir maddedir.

(b)  Sarı arsenik; kristal bünyeli olup, oldukça dayanıksızdır

Arsenik; arsenik disülfür, av saçması, sert  bronz ve çeşitli diğer   alaşımların (kalay,bakır,vb.nin) imalinde kullanılır.

(8) Selenyum

Kükürte oldukça benzeyen selenyumun çeşitli şekilleri vardır:

(a) Amorf selenyum, kırmızımtırak renkli yapraklar (selenyum çiçeği) halindedir.

(b) Camımsı  selenyum,  ısı  ve  elektrik iletkenliği zayıf olup, kahverengi veya kırmızımtrak renkte ve parlak bir yüzeye sahiptir.

(c) Kristalize selenyum, gri veya kırmızı kristaller halinde olup,  özellikle ışığa maruz bırakıldığında ısı ve elektrik iletkenliği  nispeten iyidir. Kristalize selenyum, fotoelektrik hücrelerinin imalinde, dope edildiğinde yarı-geçirgen cihazların imalinde, fotoğrafçılıkta, toz halinde (kırmızı selenyum) kauçuk sanayiinde, özel lenslerin, vb.nin imalinde  kullanılır.

Kolloidal süspansiyon halindeki selenyum (tıpta kullanılan) bu pozisyon haricindedir (Fasıl 30).

Antimon, Tarifede metal olarak sınıflandırılmaktadır (81.10 pozisyonu).

Bu grupdaki bazı ametaller (örn;silisyum ve selenyum), elektronik  alanında kullanılabilmeleri için, genellikle milyonda bir oranında, bor, fosfor, v.b. elementlerle dope edilebilir. Bunlar çekildikleri halleriyle işlenmemiş şekillerde veya silindir ya da çubuk şeklinde olmaları şartıyla bu pozisyonda sınıflandırılırlar. Disk, tabaka veya benzeri şekilde kesildiğinde 38.18 pozisyonunda yer alırlar.

28.05-  ALKALİ METALLER VEYA TOPRAK ALKALİ METALLER; NADİR TOPRAK  METALLER, SKANDİYUM VE İTRİYUM (KENDİ ARALARINDA KARIŞTIRILMIŞ VE  ALAŞIM  HALİNE  GETİRİLMİŞ  OLSUN  OLMASIN);CİVA.

        - Alkali veya toprak alkali metaller:

2805.11 -- Sodyum

2805.12 -- Kalsiyum

2805.19 -- Diğerleri. [15.10.2002-24907 R.G Madde 102]

2805.30 - Nadir toprak metaller, skandiyum ve itriyum (kendi aralarında karıştırılmış veya alaşım haline getirilmiş olsun olmasın)

2805.40 - Civa

(A) ALKALİ  METALLER

Beş alkali metal, yumuşak ve oldukça hafiftir. Bunlar soğuk suda ayrışırlar, havaya maruz bırakıldıklarında hidroksit teşkil ederek değişime uğrarlar.

(1) Lityum.

Lityum, bu gruba dahil metallerin en hafifi (özgül ağırlığı 0.54) ve en serti olup, mineral yağda veya asal gazların içinde muhafaza edilir.

Lityum metallerin kalitesini yükseltmeye elverişlidir ve çeşitli alaşımlarda kullanılır (örneğin, sürtünmeyi önleyici alaşımlarda). Bundan başka, diğer elementlere karşı olan büyük  kimyevi ilgisinden dolayı saf halde diğer metallerin elde edilmesinde de kullanılmaktadır.

(2) Sodyum.

Sodyum, metalik parlaklıkta sert bir madde olup, özgül ağırlığı 0,97’ dir. Kesildiği zaman hemen donuklaşır. Mineral yağlar içinde veya hava  geçirmez lehimlenmiş teneke kaplar içinde muhafaza edilir.

Sodyum, erimiş haldeki sodyum klorür veya sodyum hidroksitin elektrolizi ile elde edilir.

Sodyum, bilhassa, sodyum peroksit ("dioksit"), sodyum siyanür, sodamid v.b.’nin imalinde, indigo boya sanayiinde, patlayıcı maddelerin imalinde (kimyasal ateşleme maddeleri ve tapalar), titanyum ve zirkonyum metalürjisinde, bütadien'in polimerizasyonunda, sürtünmeyi azaltıcı alaşımlarda kullanılır.

Sodyum amalgamı bu pozisyon haricindedir (28.51 pozisyonu).

(3) Potasyum.

Potasyum, gümüşi beyaz renkte bir metal olup (özgül ağırlığı 0,85), normal bir bıçakla kesilebilir. Mineral yağlar veya kapalı ampuller içinde muhafaza edilir.  

Potasyum bazı fotoelektrik hücrelerin (fotosel) hazırlanmasında ve sürtünmeyi azaltıcı alaşımlarda kullanılır.

(4) Rubidyum.

Rubidyum, gümüşi beyaz renkte (özgül ağırlığı 1,5), sodyuma göre daha kolay eriyebilmektedir. Kapalı ampullerde veya mineral yağ içinde muhafaza edilir.  

Rubidyum da,sodyum gibi sürtünmeyi azaltıcı alaşımlarda kullanılır.

(5) Sezyum.

Sezyum, gümüşi beyaz veya sarımtırak renkte (özgül ağırlığı 1,9), havayla temas edince alev alan, çok çabuk okside olan, kapalı ampuller veya mineral yağ içinde muhafaza edilen bir metaldir.

Radyoaktif alkali bir metal olan fransiyum bu pozisyon haricindedir (28.44 pozisyonu).

(B) TOPRAK ALKALİ METALLER

Üç toprak alkali metali dövülebilir özellikte olup, soğuk suda oldukça çabuk ayrışırlar; nemli havada özelliklerini kaybederler.

(1) Kalsiyum.

Kalsiyum, erimiş haldeki kalsiyum klorürün elektroliziyle veya  kalsiyum oksitin alumino termal indirgenmesiyle elde edilen, beyaz renkte (özgül ağırlığı 1,57) bir metaldir. Kalsiyum, argonun  saflaştırılmasında, bakır veya çeliğin tasfiye edilmesinde, kalsiyum hidrür (hidrolit) ve zirkonyum imalinde, sürtünmeyi azaltıcı alaşımların hazırlanmasında, v.b. kullanılır.

(2) Stronsiyum.

Stronsiyum, beyaz veya soluk sarı renkte ve 2,5 özgül ağırlığında, işlenebilir bir metaldir.

(3) Baryum.

Baryum, beyaz renkte (özgül ağırlığı 4,2) bir metal olup sürtünmeyi azaltıcı alaşımlarda ve vakum tüplerin havasının boşaltılmasından kalan eser miktardaki gazların bertaraf edilmesinde (getters) kullanılmaktadır. (38.24 pozisyonu)

Bu pozisyon, radyoaktif bir element olan radyumun (28.44 pozisyonu), magnezyumu (81.04 pozisyonu) veya berilyumu (81.12 pozisyonu) kapsamaz; bunların hepsi bazı yönlerden toprak alkali metallere benzerler.

(C) NADİR TOPRAK METALLER;SKANDİYUM VE İTRİYUM (KENDİ ARALARINDA ARIŞTIRILMIŞ VEYA ALAŞIM HALİNE GETİRİLMİŞ OLSUN OLMASIN)

Nadir toprak metalleri ("nadir toprak" terimi bunların oksitlerini ifade eder) veya lantanonlar, periyodik sistemde 57 ilâ 71 atom numaralarına (*)[2] sahip elementleri kapsar.

       Seryum grubu           Terbiyum grubu             Erbiyum grubu

         57 Lantan               63 Öropyum              66 Disprozyum

         58 Seryum               64 Gadolinyum           67 Holmiyum

         59 Parazeodim           65 Terbiyum             68 Erbiyum

         60 Neodim                                       69 Tülyum

         62 Samaryum                                     70 İterbiyum

                                                         71 Lütesyum    

Radyoaktif bir element olan prometyum (element 61) 28.44 pozisyonunda yer alır.

Nadir toprak metalleri genellikle grimsi veya sarımsı, dövülebilir veya kolayca işlenebilir özelliktedir.

Seryum, bu guruba dahil metallerin en önemlisi olup, toryumun çıkarılmasından sonra monazit (nadir toprak fosfatı) veya torit (nadir toprak silikatı) den elde edilir. Seryum eriyik halindeki klorürün elektrolizi ile veya indirgen olarak lityum veya kalsiyumun kullanılmasıyla halojenlerin metalotermik indirgenmesiyle elde edilir. Gri renkli işlenebilir, kurşundan sert ve pürüzlü yüzeylere sürüldüğünde kıvılcım çıkaran bir metaldir.

Lantan, serik tuzlarından saf olmayan halde bulunur ve mavi cam imalinde kullanılır.

Bu pozisyon, nadir toprak metallerine çok benzeyen skandiyum ve itriyumu da içine alır. Skandiyum, ayrıca, demir grubuna dahil metallere de benzemektedir. Her iki metal de torveidit denilen ve itriyum, skandiyum ve diğer elementlerin silikatı olan metal cevherinden elde edilir.

Bu elementler, birbiriyle karıştırılmış veya alaşım haline getirilmiş olsun olmasın, burada sınıflandırılırlar. Örneğin; bu pozisyon, % 45-55 seryum, % 22-27 lantan, diğer lantanonlar, itriyum ve diğer safsızlıkları (% 5'e kadar demir, eser miktarda silisyum, kalsiyum, alüminyum) içeren bir alaşım olan karışık (misch) metali  içine alır. Karışık (misch) metal, esas itibariyle metalürjide ve çakmak taşlarının imalinde kullanılır. % 5'ten fazla demir veya magnezyum veya diğer metallerle alaşım haline getirildiği zaman  bu  pozisyona girmez (Örn; eğer piroforik alaşım karakterine sahipse, 36.06 pozisyonuna girer).

Nadir toprak metallerinin, itriyum ve skandiyumun tuzları ve bileşikleri bu pozisyon haricindedir (28.46 pozisyonu).

(D) CİVA

Civa, oda sıcaklığında sıvı halde olan tek metaldir.

Civa, doğal civa sülfürün (cinnabar) fırınlanması suretiyle elde edilmekte ve cevher içinde (kurşun, çinko, kalay, bizmut) bulunan diğer metallerden filitrasyon, vakumlu damıtma ve sulandırılmış nitrik asitle  işleme tabi tutulması suretiyle ayrılmaktadır.

Civa, çok parlak, gümüş-renginde, ağır (özgül ağırlığı 13,59),zehirli, kıymetli metallere karşı etkilidir. Saf civa, oda sıcaklığında hava ile temasta bozulmamakta, fakat, saf olmayan  civanın üzeri kahverengi bir civa oksit tabakası ile kaplanmaktadır. Civa, özel demir kaplarda sunulur (flask).

Civa, 28.43 veya 28.51 pozisyonlarındaki amalgamların hazırlanmasında kullanılır. Ayrıca, altın ve gümüş metalürjisinde, altın ve gümüş kaplama sanayiinde ve klor, sodyum hidroksit, civa tuzları, vermilyon (zencefre boyası) veya fülminatlar imalinde kullanılmakta ve aynı zamanda civa buharlı lambalarda, çeşitli fizik aletlerinde, tıpta, vb. alanlarda kullanılır.

Kolloidal süspansiyon halindeki civa (su içinde civa ile platin arasında bir elektrik arkı vermek suretiyle elde edilen kırmızı veya yeşil renkte bir sıvı) tıpta kullanılmakta olup, bu pozisyonun dışında kalır  (Fasıl 30).

TALİ FASIL II

İNORGANİK ASİTLER VE AMETALLERİN İNORGANİK OKSİJENLİ BİLEŞİKLERİ

GENEL AÇIKLAMALAR

Asitler, metallerle (veya benzeri özelliklere sahip iyonlarla, Örn; amonyum iyonu (NH₄⁺)) kısmen veya tamamen yer değiştirebilen hidrojeni ihtiva etmekte ve bu yer değiştirme sonucunda tuzları oluşturmaktadır. Asitlerin bazlarla olan reaksiyonundan tuzlar, alkoller ile olan reaksiyonundan da esterler meydana gelir. Sıvı veya solüsyon halinde oldukları taktirde, elektrolit özelliğe sahip olup, katotda hidrojen oluştururlar. Suyun bir veya daha fazla sayıdaki molekülü elimine edildiği zaman oksijen içeren bu asitlerden su çeken (anhidrit) maddeler elde edilir. Ametal oksitlerin çoğu anhidritleri teşkil eder.

Bu Tali Fasıl, ametallerin inorganik oksijenli bileşiklerini (anhidritler ve diğerleri) ve keza anodik radikali ametal olan inorganik asitleri içine almaktadır.

Buna karşın, sırasıyla metal oksitlerden veya metal hidroksitlerden oluşan anhidritler ve asitler bu Tali Fasıl haricinde kalmakta ve bunlar  genellikle IV.Tali Fasılda yer almaktadır (Örn; kromik, molibdenit, tungstik ve vanadik anhidritleri gibi metal oksid, hidroksid ve peroksidler). Bazı hallerde de, diğer tarife pozisyonlarına, Örn; 28.43 pozisyonuna (kıymetli metal bileşikleri), 28.44  veya 28.45 pozisyonlarına  (radyoaktif elementler ve izotopları) veya 28.46 pozisyonuna (nadir toprak metalleri, skandiyum veya itriyumun bileşikleri) girmektedir.

Hidrojenin oksijenli bileşikleri de keza bu tali Fasılın dışında olup, 22.01 pozisyonunda (su), 28.45 pozisyonunda (ağır su), 28.47 pozisyonunda  (hidrojen peroksit) veya 28.51  pozisyonunda (distile edilmiş, iletkenlik  ölçümleri için hazırlanmış saf su ve aynı saflıktaki sular, iyon değiştirme ortamı olarak hazırlanmış sular dahil) yer almaktadır.

28.06- HİDROJEN KLORÜR (HİDROKLORİK ASİT);KLOROSÜLFÜRİK ASİT.

        2806.10 - Hidrojen klorür(hidroklorik asit)

        2806.20 - Klorosülfürik asit (klorosülfonik asit)

(A) HİDROJEN KLORÜR (HİDROKLORİK ASİT)

Hidrojen klorür (HCl); boğucu kokusu olan, renksiz dumanlı bir gaz olup; hidrojenin (veya su ve kokun) klor üzerine etkisiyle veya sülfürik asitin sodyum klorür üzerine etkisi ile elde edilir.

Hidroklorik asit, suda çok iyi çözülen bir gaz olup, basınç altında kolaylıkla sıvılaşır. Çelik silindir kaplar içerisinde sıkıştırılmış halde sunulur. Aynı zamanda, konsantre edilmiş eriyik halinde (genellikle % 28-38'lik) (hidroklorik asit, müryatik asit, tuz ruhu) camdan veya toprakdan yapılmış kaplarda veya içi kauçukla kaplı vagon  veya tankerlerde sunulur. Keskin kokulu olan eriyik saf olmayan maddeleri (demir (III) klorür, arsenik, kükürt dioksit, sülfürik asit) içerdiği takdirde sarımtırak renkte ve saf olduğu takdirde ise renksizdir. Konsantre edilmiş eriyik halde olan eriyikleri  nemli havada  beyaz duman çıkarır.

Hidroklorik asit bir çok yerde kullanılır. Örn; demir, çinko ve diğer metallerin yüzeylerinin temizlenip parlatılmasında, hayvansal karalar (hayvan kemiklerinin veya fildişinin kalsine edilmesi ile elde edilen çok ince toz haline getirilmiş karbonun saflaştırılmasında, kemiklerden  jelatin  çıkarılmasında, vb.inde  kullanılır.  Hidrojen

klorür gazı, genellikle organik sentezlerde (örn; kloropren, vinil klorür, suni kafur, kauçuk klor hidratı imali gibi). kullanılır

(B) KLOROSÜLFÜRİK ASİT (KLOROSÜLFONİK ASİT)

Klorosülfürik asit, ticari ismi klorosülfonik asit ("sülfürik klorohidrin"), kimyasal formülü (ClSO₂OH),hidrojen klorür gazının kükürt trioksit veya oleum ile kuru olarak birleşmesinden oluşur.

Klorosülfürik asit, renksiz veya kahverengimsi, çok aşındırıcı bir sıvı olup, tahriş edici bir kokusu vardır. Nemli havada duman çıkarır ve su veya ısı ile temas edince ayrışır.

Klorosülfürik asit organik sentezlerde (sakarin, thioindigo, indigosol, vb.imalinde) kullanılır.

Hipokloro, klorik ya da perklorik asitler bu pozisyon dışındadır (28.11 pozisyonu). Bu pozisyon, bazen yanlışlıkla "klorosülfürik asit" de denilen sülfür diklorür dioksiti (sülfüril klorür) de içine almaz (28.12 pozisyonu).

28.07- SÜLFÜRİK ASİT;OLEUM

(A) SÜLFÜRİK ASİT

Sülfürik asit (H₂SO₄), genellikle oksijen ile kükürt dioksitin bir katalizör (platin, demir oksit, vanadyum pentaoksit, v.b.) üzerinden geçirilmesi ile elde edilir. Sülfürik asit, safsızlıklardan (azot bileşikleri, arsenikli veya selenyumlu ürünler, kurşun sülfat) hidrojen sülfür veya amonyum sülfürle muamele edilirek temizlenir.

Sülfürik asit, çok kuvvetli bir aşındırıcı etkiye sahiptir. Yoğun, yağlı bir sıvı, renksiz (safsızlık içermiyorsa) veya sarı veya kahverengindedir (diğer hallerde). Suyla temas ettiğinde şiddetli reaksiyon gösterir, deriyi ve organik maddelerin çoğunu karbonize etmek suretiyle tahrip eder.

Ticari sülfürik asitler % 77 ve % 100 arasında H₂SO₄ içerir. Camdan yapılmış kab veya damacanalarda, çelik kaplarda, karayolu tankerlerinde, demiryolu vagon tanklarında veya denizyolu tankerlerinde piyasaya sunulur.

Sülfürik asit bir çok sanayi dalında kullanılmaktadır: gübrelerin, patlayıcı maddelerin ve inorganik pigmentlerin imalinde, özellikle petrol ve çelik sanayiinde kullanılmaktadır.

(B)OLEUM

Oleum (dumanlı sülfürik asit),fazla miktarda kükürt trioksit ile yüklü olan (% 80'e kadar) sülfürik asitdir. Dumanlı sülfürik asit, sıvı veya katı halde olabilir, rengi koyu kahverengindedir. Su ile temas ettiğinde şiddetli reaksiyon gösterir, cildi ve giysileri tahrip eder, tehlikeli duman çıkarır (özellikle, serbest kükürt  trioksit). Camdan, topraktan veya demir saçdan yapılmış kaplarda sunulur.

Oleum, organik kimyada sülfonasyon reaksiyonlarında (nafta sülfonik asit, hidroksiantrakinon, thioindigo, alizarin türevleri, v.b. imalinde)  geniş  ölçüde kullanılır.

Aşağıda yazılı olanlar bu pozisyona dahil değildir:

(a)  Klorosülfürik  asit ("sülfürik klorohidrin") ve  sülfonitrik  asit (sırasıyla 28.06 ve 28.08 pozisyonları).

(b)  Kükürt trioksit, hidrojen sülfür, peroksosülfürik (persülfürik) asitler sülfonik asit ve tiyonik serinin (politiyonik  asitler) mineral asitleri (28.11 pozisyonu).

(c)  Tiyonil veya sülfüril klorürler (28.12 pozisyonu).

28.08- NİTRİK ASİT; SÜLFONİTRİK ASİTLER.

(A) NİTRİK ASİT

Nitrik asit (HNO₃), bilhassa amonyağın bir katalizör (platin, demir, krom, bizmut veya mangan oksitler, v.b.) ile birlikte oksidasyonu ile elde edilir. Bundan başka, azot ve oksijenin elektrik arklı bir fırında direkt olarak bileşmesi suretiyle oluşan nitrik oksitin oksidasyonu ile elde edilebildiği gibi, sülfürik asidin (yalnız veya sodyum disülfat ile birlikte) doğal sodyum nitrat üzerine olan etkisiyle de hazırlanabilmektedir. Safsızlıklar (sülfürik veya hidroklorik asitler, azotlu buharlar) damıtma veya sıcak hava ile elimine edilir.

Nitrik asit, renksiz veya sarımtırak renkte zehirli bir sıvıdır. Konsantre halde olanı (dumanlı nitrik asit), bulut halinde sarımtırak renkte azotlu buharlar çıkarır. Cildi ve organik maddeleri tahrip eder, kuvvetli bir oksidasyon vasıtasıdır. Camdan, topraktan yapılmış damacanalarda veya  alüminyum  kaplarda sunulur.

Nitrik asit, bilhassa nitratların (gümüş, civa, kurşun, bakır, v.b), organik boyaların, patlayıcı maddelerin (nitrogliserin, pamuk barutu, trinitrotoluen, pikrik asit, civa fülminat, v.b.) imalinde; metalleri temizleyip parlatmada (özellikle döküm demirlerin temizlenmesi ve parlatılması), bakır üzerine gravür işlemesinde; altın ve gümüşün saflaştırılması işleminde kullanılır.

(B) SÜLFONİTRİK ASİTLER

Sülfonitrik asitler konsantre nitrik asitle konsantre sülfürik  asitlerin belli oranlardaki karışımlarıdır (örneğin, eşit miktarlarda). Bunlar oldukça aşındırıcı etkiye sahip, viskoz bir sıvıdır. Genellikle demir saçdan kaplarda sunulur.

Sülfonitrik asitler, bilhassa organik bileşiklerin nitrolanmasında   ve sentetik boya maddelerinin, patlayıcı maddelerin ve nitroselülozun imalinde  kullanılır.

Aşağıda yazılı olanlar bu pozisyon haricindedir:

(a) Aminosülfonik asit (sülfamik asit) (28.11 pozisyonu)(Bunu,yukarıda açıklanan  sülfonitrik asitle karıştırmamalıdır).

(b)  Hidrojen azid ,nitro asit ve azotun çeşitli oksitleri (28.11 pozisyonu).

28.09-  DİFOSFORLU PENTAOKSİT; FOSFORİK ASİT; POLİFOSFORİK ASİTLER, KİMYACA BELİRLİ BİR YAPIDA OLSUN OLMASIN. [15.10.2002-24907 R.G Madde 103]

2809.10 - Fosfor pentaoksit (difosfor pentaoksit)

2809.20 - Fosforik asit ve polifosforik asitler

Bu pozisyon, difosfor pentaoksit, fosforik  asit (ortofosforik  asit veya adi fosforik asit), pirofosforik asit (difosforik asit), metafosforik ve diğer polifosforik asitleri içine alır.

(A) DİFOSFOR PENTAOKSİT

Difosfor pentaoksit (fosfor (V) oksit, fosfor pentaoksit, fosforik anhidrit) (P₂O₅) doğal fosfatlardan çıkartılan fosforun kuru havada yakılması ile elde edilir. Oldukça korozif beyaz tozdur, suyu kuvvetli  bir şekilde absorbe eder ve havası alınmış paketlerde nakledilir. Gazların kurutulmasında ve organik sentezlerde kullanılır.

Difosfor pentaoksit, kristalize, amorf veya camımsı şekildedir. Bu üç şekilde olanı birbiriyle olan karışımı "fosfor karı" denilen ürünü meydana getirmekte ve bu ürün de bu pozisyonda yer almaktadır.

(B) FOSFORİK ASİT

Fosforik asit (ortofosforik asit veya adi fosforik asit, H₃PO₄), sülfürik asitin doğal trikalsiyum fosfat üzerine etkisiyle elde edilir. Bu suretle hazırlanan ticari asitin içinde saf olmayan maddeler olarak difosfor pentaoksit, kalsiyum dihidrojenortofosfat, kükürt trioksit, sülfürik asit, flüosilisik asit, v.b.bulunmaktadır. Saf fosforik asit ise, difosfor pentaoksitin kontrollü şekilde hidrate edilmesiyle elde edilir.

Fosforik asit nem çekici prizmatik kristaller halinde bulunabilir. Ancak katı halde muhafazası zor olduğundan esas itibariyle sulu solüsyonlar (örn; % 65, % 90) halinde bulunur. Oda sıcaklığında fazlasıyla doymuş halde bulunan konsantre solüsyona bazen "şurubumsu fosforik asit" denilir.

Fosforik asit, konsantre (triple) süper fosfatların hazırlanmasında kullanıldığı gibi dokuma sanayiinde ve aynı zamanda metal satıhların temizlenip parlatılmasında (pasların çıkarılmasında) da kullanılır.

Fosforik asit, yüksek ısıda yoğunlaştırılmak suretiyle bazı polimerik asitlere dönüşür: pirofosforik (difosforik) asit, metafosforik asitler ve  diğer polifosforik asitler.

(C) POLİFOSFORİK ASİTLER

(I) P-O-P Atomlarının değiştirilmesi ile tanımlanan asitler burada    sınıflandırılır.

Bunlar, normal olarak, suyun elementlerinin elimine edilmesiyle ortofosforik asitin iki veya daha fazla molekülünün yoğunlaştırılması suretiyle: (n)'in 2 veya daha fazla olduğu (H_n+2 P_n O _3n+1), genel formüllü lineer asitlerin bir serisi ve (n)'in 3 veya daha fazla olduğu (HPO₃)_n genel formüllü siklik bir seri  elde edilir.

(1) Pirofosforik asit (difosforik asit, H₄P₂O₇), ortofosforik asitin kontrollu bir şekilde ısıtılmasıyla elde edilir. Nemlî havada dayanıksız olup, hemen ortoasite dönüşür.

(2) Metafosforik asitler. Bunlar,% 86 dan fazla P₂O₅ , içeren karışık polifosforik asitlerin en küçük bileşeni olan, siklo-trifosforik asit (HPO₃)₃ ve siklo-tetrafosforik asit (HPO₃)₄ olan siklik asitlerdir. Glacial polifosforik asit (ticari metafosforik asit) polifosforik asitlerin (genellikle lineer) doğrusal olmayan karışımları olup, bunların sodyum tuzlarını da içerir. Bu tür karışımlar burada yer alır, camımsı kütleler oluşur, kızarıncaya kadar ısıtıldığında buharlaşır ve kristalize olmazlar.

Bunlar yüksek derecede su absorbe edebilir ve gazların kurutulmasında   kullanılırlar.

(3) P-O-P tipindeki diğer polifosforik asitler. Bunlar normal  olarak  karışımlar halinde olup, trifosforik asit (H₅P₃O₁₀ ) ve tetrafosforik asit (H₆P₄O₁₃ ) gibi serilerin daha yüksek elementlerini içeren "polifosforik" veya "süper fosforik" asitler adı altında pazarlanır. Bu karışımlar da bu  pozisyonda yer alır.

(II) Diğer polifosforik asitler.

Bu kısım, başlıca, hipofosforik asiti (difosforik (IV)asit) (H₄P₂O₆ ) içine alır. Bu bileşik kuru bir yerde muhafaza edilmesi gereken kristalize dihidrat şeklindedir. Zayıf solüsyonlarda daha dayanıklıdır.

Aşağıdakiler bu pozisyon haricindedir:

(a)  Diğer fosfor asitler ve anhidritler (fosfonik asit ve onun anhidritleri, fosfinik  asit)(28.11 pozisyonu).

(b)  Hidrojen fosfürler (28.48 pozisyonu).

28.10- BOR OKSİTLERİ;BORİK ASİTLER.

(A) BOR OKSİTLERİ

Dibor trioksit (Borik anhidrit) (B₂O₃), camımsı şeffaf külçeler, kristaller veya beyaz pullar halinde bulunur.

Borik anhidrit, uçucu metal florürlere etki ettirilmek suretiyle  sentetik kıymetli veya yarı kıymetli taşlar (korendon, safir,v.b.) imalinde kullanılır.

Bu pozisyon borun bütün diğer oksitlerini de kapsar.

(B) BORİK ASİTLER

Borik asit (ortoborik asit) (H₃BO₃) ya doğal borakların asitle ayrıştırılması ya da ham borik asitin fiziko-kimyasal işlemlere tabi tutulmasıyla elde edilir.

Borik asit, toz veya küçük kabuklar, mikaya benzeyen pullar veya camımsı parçalar halinde şeffaf kenarlı, mavimtırak veya kül rengindedir (kristalize asit). Dokunulduğunda yağımsı hissini vermekte ve kokusu bulunmamaktadır.    

Borik asit antiseptik olarak (borike su) kullanıldığı gibi; sıcakta genleşme katsayısı düşük olan borosilikatlı camların, cam haline gelebilen bileşiklerin, Guignet yeşilinin (hidrate krom oksit), suni boratların (boraks), hidroksiantrakinon ve aminoantrakinonların imalinde; mum fitillerinin emdirilmesinde; mensucatın yanmaz hale getirilmesinde, v.b. kullanılmaktadır.

Kuru üründe H₃PO₃ nispeti % 85'i geçmeyen doğal ham borik asit 25.28 pozisyonuna dahil bulunmakta ve bu nispetten fazla olanlar ise bu pozisyonda yer almaktadır. Metaborik asit (HBO₂)_n de bu pozisyonda yer alır.

Aşağıda yazılı olanlar bu pozisyona dahil değildir:

(a) Tetrafloroborik asit (floroborik asit) (28.11 pozisyonu).

(b) Gliseroborik asit (29.20 pozisyonu)

28.11-  DİĞER İNORGANİK ASİTLER VE AMETALLERİN DİĞER İNORGANİK OKSİJENLİ  BİLEŞİKLERİ.

- Diğer inorganik asitler:

2811.11 -- Hidrojen florür (hidroflorik asit)

2811.19 -- Diğerleri

- Ametallerin diğer inorganik oksijenli bileşikleri:

2811.21 -- Karbondioksit

2811.22 -- Silisyum dioksit

2811.23 -- Kükürt dioksit

2811.29 -- Diğerleri

Bu pozisyon, mineral asitleri, anhidritleri ve diğer ametallerin oksitlerini içine almaktadır. Bunların en önemleri ametal bileşenlerine göre, aşağıda gösterilmiştir (*)[3]:

(A) FLOR BİLEŞİKLERİ

(1) Hidrojen florür (HF). Sülfürik asitin, doğal kalsiyum florüre  veya krizolit etkisi ile elde edilir. Potasyum karbonatla veya damıtma yolu ile saflaştırılmaktadır (bazen az miktarda silikat ve florosilisik asit gibi safsızlıklar içerebilir). Susuz halinde iken higroskopik bir sıvı olup (18 veya 20°C’de kaynar) ve nemli havada duman çıkarır. Gerek  susuz ve gerek konsantre çözelti (hidroflorik asit) halinde olanları cildi derinliğine yakmakta ve organik maddeleri karbonize etmektedir. Bu asit içi kurşunla, gütaperka veya serezin mumu ile kaplanmış metal şişelerde veya kauçuk yahut plastik kaplarda muhafaza edilir. Çok saf halde olanları ise gümüş kaplarda saklanır.

Hidroflorik asit, cam üzerine gravür yapmada, kül bırakmayan süzgeç kağıdı imalinde, tantal ve florürlerin hazırlanmasında, döküm işi ürünlerin satıhlarının temizlenip parlatılmasında, organik sentezlerde veya fermantasyon işlemlerinin kontrolünde kullanılır.

(2)  Floroasitler. Floroasitler içinde şunlar bulunmaktadır;

(a)  Tetrafloroborik asit (floroborik asit) (HBF₄)

(b) Heksaflorosilisik asit (florosilisik asit) (H₂SiF₆), sulu solüsyonlar halinde olup, süper fosfatların imali sırasında yan ürün olarak meydana gelmekte veya silisyum florürden elde edilmektedir. Kurşun ve kalayın elektrolitik olarak rafine edilmesinde, florosilikatların hazırlanmasında, v.b. kullanılır.

(B) KLOR BİLEŞİKLERİ

Klor bileşiklerinin, aşağıda gösterilmiş bulunan başlıcaları kuvvetli oksidasyon ve klorlama vasıtası olup, renk ağartma işlerinde ve organik sentezlerde kullanılmaktadır.Bunlar genel bir kural olarak kararsızdırlar. Bunlar:

(1) Hipoklorlu asit (HClO). Teneffüs edilmesi tehlikeli ve organik maddelere temas ettiğinde patlayan bir gaz olan bu asit, sarı ve bazen  kırmızımtırak solüsyonlar halinde bulunur.

(2) Klorik asit (HClO₃). Bu asit, yalnız renksiz veya sarımtırak renkte sulu solüsyonlar halinde bulunur.

(3)  Perklorik asit (HClO₄). Az veya çok yoğun konsantre halde bulunan bu asit çeşitli hidratlar verir. Cildi tahrip eder. Analizlerde kullanılır.

(C) BROM BİLEŞİKLERİ

(1) Hidrojen bromür (HBr). Bu, sert ve keskin kokulu, renksiz ve tadı çok ekşi bir gaz olup ya sıkıştırılmış halde yada sulu solüsyonlar halinde (hidrobromik asit) bulunur. Havada ve bilhassa ışığın etkisi altında yavaş yavaş ayrışır. Hidrobromik asit bromürlerin hazırlanmasında ve organik sentezlerde kullanılır.

(2) Bromik asit  HBrO₃ Yalnız sulu solüsyonlar halinde bulunur , organik sentezlerde kullanılır.

(D) İYOT BİLEŞİKLERİ

(1) Hidrojen  iyodür  (HI). Bu, kolaylıkla ayrışan, renksiz ve boğucu bir gaz olup, aşındırıcı özellikte sulu solüsyonlar (hidroiyodik asit) halinde bulunur. Konsantre haldeyken nemli havada duman  çıkarır. Organik sentezlerde hidrojene edici bir indirgen 

vazifesi görmekte ve iyodu tespit eden bir vasıta olarak kullanılmaktadır.

(2) İyodik asit (HIO₃) ve bunun anhidriti (I₂O₅). Prizmatik kristaller veya sulu solüsyonlar halinde bulunan bu asit, tıpta ve emici olarak gaz maskelerinde kullanılmaktadır.

(3) Periyodik asit (HIO₄.2H₂O).İyodik asitlerle aynı özelliklere sahiptir.

(E) KÜKÜRT BİLEŞİKLERİ

(1) Hidrojen sülfür (H₂S) Renksiz, çok zehirli ve çürük yumurta kokulu bir gaz olup, sıkıştırılmış halde çelik silindirler içinde veya sulu solüsyonlar halinde (hidrosülfürik asit) bulunur. Analizlerde, sülfürik veya hidroklorik asitlerin saflaştırılmasında, kükürt dioksit veya rejenere kükürt elde  edilmesinde, v b. kullanılır.

(2) Peroksosülfürik asitler (persülfürik asitler).Kristalize haldedir:

(a) Peroksodisülfürik asit (H₂S₂O₈) ve bunun anhidriti (S₂O₇).

(b) Peroksomonosülfürik   asit   (Caro  asidi)  (H₂SO₅).   Aşırı higroskopik olup, kuvvetli bir oksidasyon vasıtasıdır.

(3) Tiyonik asitler. Bunlar, yalnız sulu solisyonlar halinde bulunur: ditiyonik asit (H₂S₂O₆), tritiyonik asit (H₂S₃O₆), tetratiyonik  asit (H₂S₄O₆),  pentatiyonik asit (H₂S₅O₆).

(4) Aminosulfonik asit (sülfamik asit) (SO₂(OH)NH₂). Sülfamik asit ürenin sülfürik asit, kükürt trioksit veya oleumda eritilmesi ile elde edilir. Kristalize, suda az çözünür fakat alkolde kolay çözünür bir yapıdadır. Yalnız dokuma apreleri imalinde, debagatte,galvanoplastide ve organik sentezlerde kullanılır.

(5) Kükürt dioksit (SO₂). Kükürtün yakılmasıyla veya doğal sülfürlerin (özellikle demir piritlerin) fırınlanması suretiyle yahut da doğal kalsiyum sülfatın (örn;anhidrit) kil ve kok ile fırınlanması suretiyle elde edilen renksiz ve boğucu bir gazdır.

Kükürt dioksit ya çelik şişeler içerisinde sıkıştırılmış sıvı hale getirilmiş olarak veya eriyik halde sunulur. Eriyik halde olanına ticarette genellikle hatalı bir şekilde "sülfürlü asit" denilir.

Kuvvetli bir indirgen ve renk ağartma maddesi olan kükürt  dioksitin kullanıldığı yerler çeşitlidir. Örneğin, Hayvansal mensucatın,samanın, tüylerin ve jelatinin ağartılmasında; şeker rafinerisinde konsantre haldeki usarelerinde sülfitasyon işleminde, meyve ve sebze konserveciliğinde; odun hamuru ile muamele edilmek üzere bisülfit üretiminde; sülfürik asit imalinde ve dezenfektan olarak (şaraplarda mayalanmayı durdurmak için) kullanılmaktadır. Sıvı haldeki kükürt dioksit buharlaşırken ısı düşürmesi dolayısıyla, soğuk hava tesislerinde kullanılır.

(6) Kükürt trioksit (sülfürik anhidrit) (SO₃). Beyaz renkli katı bir madde olup, biraz amyant iğneler şeklinde kristalize haldedir. Nemli havada duman çıkarır. Suya karşı çok hassas olup, derhal şiddetli reaksiyona geçer. Demir saçdan mamul hava almayan kaplarda veya camdan yahut topraktan mamul ve organik olmayan emici maddeleri içeren araçlarla donatılmış hasırlı damacanalarda muhafaza edilir. Kükürt trioksit oleum-ların (28.07 pozisyonu) ve şapların (28.33 pozisyonu) hazırlanmasında kullanılır.

(7) Disülfür trioksit (S₂O₃). Nem çeken yeşil kristaller halinde olup, su  ile ayrışır ve alkolde çözünür. Sentetik boyaların imalinde indirgen olarak kullanılır.

(F) SELENYUM BİLEŞİKLERİ

(1) Selenhidrik asit (H₂Se). Bulantı verici kokuya sahip bir gaz olup,  koku sinirleri felce uğrattığından, teneffüs edilmesi tehlikelidir. Dayanıksız sulu solüsyonlar halindedir.

(2) Selenyö asit (H₂SeO₃) ve bunun anhidriti (SeO₂). Beyaz renkte  heksagonal kristaller halinde olup neme karşı hassasdır. Suda çok çözünür. Emaye işlerinde kullanılır.

(3) Selenik asit (H₂SeO₄). Bu asit, anhidrit veya hidrate halde beyaz   kristallerden oluşmuştur.

(G) TELLÜR BİLEŞİKLERİ

Bunlar: tellürhidrik asit (H₂Te) (sulu solüsyonlar halinde), tellürlü asit (H₂TeO₃) ve bunun anhidriti (TeO₂) (beyaz renkli katı bir madde) ve tellürik asit (H₂TeO₄) (renksiz kristaller halinde) ve bunun anhidriti (TeO₃) (portakal renginde katı bir madde).

(H) AZOT BİLEŞİKLERİ

(1) Hidrojen azid (hidrazoik asit) (HN₃). Bu, zehirli, renksiz, kokusu  boğucu, suda çok çözünen, dayanıksız ve patlayıcı bir sıvıdır. Bunun tuzları (azotürler) V.Tali Fasılda değil, 28.50 pozisyonunda yer alır.

(2) Diazot oksit (nitroz oksit, azot iki oksit) (N₂O). Suda çözünen, tatlı bir gaz olup, piyasaya sıvı halde sunulur. Gaz halindeyken anestezik  olarak ve sıvı veya katı haldeyken de soğutucu olarak kullanılır.

(3) Azot dioksit (azotil, nitrozo gazları, "azot  peroksit") (NO₂). Bu, O°C’de renksiz ve daha yüksek sıcaklıkta ise kahverengi ve portakal renginde bir sıvı olup, 22°C’de kırmızı buharlar çıkararak kaynar. Azot oksitlerin en dayanıklısı ve kuvvetli bir oksitleyicidir.

(IJ) FOSFOR BİLEŞİKLERİ

(1) Fosfinik asit (hipofosforlu asit) (H₃PO₂). Bu, tabaka halinde kristallerden oluşup, 25°’de erir. Hava ile temas edince oksitleşir. Kuvvetli bir indirgendir.

(2) Fosfonik asit (fosforlu asit) (H₃PO₃). 7l°C’de eriyen, suda çözünen ve neme karşı hassas kristallerdir. Anhidriti (P₂O₃ veya P₄O₆) ise 24°C’de erir, ışığa maruz kaldığında yavaş yavaş ayrışarak rengi önce sarıya sonra kırmızıya dönüşen kristallerden oluşur.

(K) ARSENİK BİLEŞİKLERİ

(1) Diarsenik trioksit (arsenik seskioksit, arsenik asidi, beyaz arsenik)(As₂O₃). Yanlış olarak “arsenik trioksit” denilen diarsenik trioksit, arsenikli nikel,gümüş cevherlerinin veya arsenikli piritlerin fırınlanması suretiyle elde edilir. Bazen içinde safsızlıklar bulunabilir (arsenik sülfür, kükürt, antimonyö oksit,vb.).

Ticari arsenik trioksit, genellikle kristalize beyaz toz halinde olup,kokusuz ve çok zehirlidir (arsenik çiçeği veya unu). Camımsı anhidriti, amorf ve şeffaf kümeler vermektedir. Porselen anhidriti ise mat, birbirine bağlı, oktahedral kristaller şeklindedir.

Diarsenik trioksit, deri ve zoolojik numunelerin korunmasında (bazen sabunla birlikte) kullanıldığı gibi, fare zehiri ve sinek kağıdı imalinde, donuklaştırıcı maddelerin, cam haline gelebilen

bileşimlerin sırlarının ve Scheele yeşili (bakır arsenit) ile Schweinfurt yeşili (bakır asetoarsenit) gibi mineral yeşillerin hazırlanmasında ve küçük dozlar halinde ilaç olarak (deri hastalıklarının, malarya ve astım hastalıklarının tedavisinde) kullanılmaktadır.

(2) Diarsenik pentaoksit (As₂O₅). Bu, arsenik trioksitin oksidasyonu veya arsenik asidin dehidrasyonu ile elde edilir. Diarsenik pentaoksit, zehirli beyaz bir toz olup, suda yavaş yavaş eriyerek arsenik asidi  meydana getirir. Diarsenik pentaoksit, arsenik asit imalinde, oksidasyon aracı olarak, vb. kullanılır.

(3) Arsenik asitler. "Arsenik asit" ismi altında, orto-arsenikasit (H₃AsO₄.1/2H₂O) ile arsenik pentaoksitin diğer hidratları (piro veya meta arsenik asitler, v.b.) ifade edilmekte olup, renksiz iğneler halinde kristalleşir ve öldürücü derecede zehirlidir.

Arsenik asitler, bilhassa sentetik boyaların (fuchsine,v.b.) imalinde kullanıldığı gibi insektisit olarak veya tıpta ilaç olarak kullanılan arseniğin organik türevleri ve arsenatların imalinde de kullanılır.

Arsenik hidrürler (örn;AsH₃) bu pozisyon haricindedir (28.50 pozisyonu).

(L) KARBON BİLEŞİKLERİ

(1) Karbon monoksit(CO). Bu, renksiz, tatsız zehirli bir gaz olup, basınç altında elde edilir. İndirgen özelliğe sahip olması dolayısıyla, bilhassa, metalürjide kullanılır.

(2) Karbon  dioksit(CO₂).  Buna,  yanlış  olarak  "karbonik asit" denilmektedir. Karbonun yakılmasıyla veya kalkerli maddelerin ısıtılmasıyla yahut  asitlerle  muamele edilmesiyle elde edilir.

Karbon dioksit, renksiz ve havadan bir buçuk kere daha ağır  bir gaz olup, alev söndürücüdür. Karbon dioksit, ya sıvı halde (çelik tüpler içinde sıkıştırılmış halde) ya da katı halde (yalıtılmış kaplar içinde sıkıştırılmış küpler halinde) "karbonik kar" veya "karbonik buz" hazırlanır.

Karbon dioksit, metalürjide, şeker imalinde veya alkollü ve  alkolsüz içkilerin gazlandırılmasında kullanılır. Sıvı halde olanı sıkıştırılmak suretiyle biranın yükseltilmesinde, salisik asit imalinde, yangın söndürme cihazlarında. v.b. kullanılmakta ve katı halde olanı ise sıcaklığı (-80°C’ye kadar) düşürebilmesi dolayısıyla soğutma işleminde de kullanılır.

(3)  Hidrojen siyanür (hidrosiyanik asit, prüsik asit) (HCN). Sülfürik asitin bir siyanür üzerine veya katalizörlerin amonyak ve hidrokarbonlar  karışımı  üzerine etkisi ile elde edilir.

Bu asit, renksiz, suda çözünen, sudan daha az yoğun, acı badem kokusunda ve çok zehirli bir gaz olup, saf olmadığı zaman veya zayıf  solüsyonlar halindeyken pek dayanmaz.

Hidrosiyonik asit, organik sentezlerde (örn; asetilenin etkisiyle akrilonitril elde edilmesinde) ve bir de parazitlerin yok edilmesinde kullanılır.

(4)  İzosiyanik,tiyosiyanik veya fülminik asitler.

(M) SİLİSYUM BİLEŞİKLERİ

Silisyum dioksit (saf silika, silisik anhidrit, v.b.) (SiO₂). Silikat solüsyonlarının asitlerle muamele ettirilmesiyle veya silisyum halojenürlerin su ve ısının etkisi altında ayrışmasıyla elde edilir.

Silisyum dioksit, ya amorf halinde (beyaz toz halinde "silika beyazı", silika çiçeği", "kalsine silika"; camımsı granürler halinde "camımsı silika"; jelatinimsi durumda "donmuş silika", "hidrate silika", veya kristaller halinde (tridimit "tridymite" ve kristobalit

"cristobalite") bulunur.

Silika asitlere karşı dayanıklıdır. Bu sebeple, eritilmiş silika kırılmadan ani olarak ısıtılıp soğutulabilen türden olan laboratuvar alet ve cihazlarıyla kolay erimeyen türden endüstriyel cihazların  imalinde de kullanılmaktadır (70. Fasılın Genel Açıklamalarına bakınız). İnce toz haline getirilmiş silika boya imalinde çoğaltıcı madde ve boyayıcı lakların  imalinde dolgu maddesi olarak kullanır. Aktifleştirilmiş silika jel ise gazların kurutulmasında  kullanılır.

Aşağıda yazılı olanlar bu pozisyon haricindedir:

(a)  Doğal  silika  (Fasıl 25,  bunların  kıymetli  veya yarı kıymetli taşları teşkil edenleri hariç 71.03 ve 71.05 pozisyonlarının açıklamasına bakınız.

(b) Özel amaçlarda kullanılmak için hazırlanmadığı taktirde (örn;38.09    pozisyonunda yer alan ve mensucatın aprelenmesinde kullanılan türden)    kolloidal süspansiyon halindeki silika, genellikle 38.24 pozisyonunda    sınıflandırılır.

(c) Kobalt tuzları ilave edilmiş silika jel (nem indikatörü olarak        kullanılır) (38.24 pozisyonu).

(N)  KOMPLEKS ASİTLER

Bu pozisyon, bu Fasılın başka pozisyonlarında belirtilmeyen veya yer  almayan, iki veya daha fazla ametal mineral asitler (örn;kloro-asitler) veya bir ametal asit ve bir metal asidin (örn;silikotungstik, borotungstik) kimyasal olarak tanımlanmış kompleks asitlerini içine alır.

Tarifede antimon bir metal olarak kabul edildiğinden, antimonik asit ve antimon oksitler 28.25 pozisyonunda yer alır.

TALİ FASIL III

AMETALLERİN HALOJENLİ VEYA KÜKÜRTLÜ BİLEŞİKLERİ

GENEL AÇIKLAMALAR

Bu tali Fasıl, V. Tali Fasılda yer alan metal hidrasit tuzlarının isimlerine benzer şekilde anılan (klorürler, sülfürler, v.b.) ve fakat hakikatte ametal bileşimlerdeki ürünleri içine almaktadır. Öyle ki:

(1) Oksijen veya hidrojenden başka bir ametal ile bir halojenden  oluşan bileşikler (halojenli bileşikler).

(2) Yukarıda (1) numarada yer alan ürünlerin oksijenle olan  bileşikleri  (oksihalojenler).

veya (3) Oksijen veya hidrojenden başka bir ametal ile kükürtten oluşan bileşikler (Kükürt bileşikleri).

Ametallerin oksisülfürlü bileşikleri (kükürt + oksijen + ametal) ise bu tali Fasıl dışında kalıp, 28.51 pozisyonunda yer alır.

28.44, 28.45 veya 28.46 pozisyonlarındaki bileşikler ve 28.43 pozisyonundaki kıymetli metallerin bileşikleri hariç; metallerin veya amonyum iyonu (NH₄⁺)’nun halojenür, oksihalojenür ve sülfürleri (tali Fasıl I'in Genel Açıklamalarına bakınız) Tali Fasıl V'de yer alır.

28.12- AMETALLERİN HALOJENLİ VE OKSİ HALOJENLİ BİLEŞİKLERİ.

2812.10 - Klorürler ve oksiklorürler

2812.90 - Diğerleri

(A) AMETALLERİN KLORÜRLERİ

İki unsurdan oluşan bu bileşiklerin en önemlileri şunlardır:

(1) İyot klorürleri.

(a) İyot monoklorür (protoklorür) (ICl), klorun iyot üzerine doğrudan doğruya etkisiyle elde edilmekte olup, 27°C sıcaklık üstünde iken koyu kahve renkli bir sıvı halinde ve bu sıcaklığın altında ise kırmızımtırak renkli kristaller halindedir. Özgül ağırlığı 3 civarındadır. Suda ayrışır ve cildi derinliğine yakar. Organik sentezlerde iyotlayıcı olarak kullanılır.

(b) İyot  triklorür  (ICl₃),  iyot monoklorürler aynı tarzda veya iyot hidrik asitten elde edilir. Sarı iğneler halinde olup, suda çözünür ve özgül ağırlığı 3’dür. İyot monoklorürün  kullanıldığı yerlerde ve ayrıca tıpta kullanılır.

(2) Kükürt klorürleri.

(a) Disülfür diklorür (S₂Cl₂), klorün kükürt üzerine etkisi ile elde edilir. Bu şekilde elde edilen kükürt monoklorür havayla temasta boğucu kokulu duman çıkaran, suda ayrışan ve özgül  ağırlığı yaklaşık 1,7 olan sarı veya kırmızımtırak renkte bir sıvı olup, piyasadaki kükürt klorürü teşkil etmektedir. Kükürt monoklorür, kükürt çözücü olup, kauçuğun veya gütaperkanın vulkanize edilmesinde kullanılır.

(b) Kükürt   diklorür   (SCl₂),   monoklorürden   hazırlanan, kırmızımtırak kahverengi renkli dayanıksız bir sıvı olup, bu da suda ayrışır ve özgül ağırlığı 1,6 civarında bulunmaktadır. Kükürt diklorür,kauçuğun soğuk olarak vulkanize edilmesinde ve

aynı zamanda sentetik boyalar (bilhassa thioindigo) imalinde klorlama vasıtası olarak kullanılmaktadır.

(3) Fosfor klorürleri.

(a) Fosfor  triklorür  (PCl₃),  klorun fosfor üzerine doğrudan doğruya etkisi ile elde edilen, renksiz ve yaklaşık 1,6 özgül ağırlığında bir sıvı olup, aşındırıcı, tahriş edici kokuya sahip ve göz yaşartıcıdır. Nemli havada duman çıkarmakta ve su ile temasta ayrışmaktadır. Bilhassa organik sentezlerde (asit klorürlerin, boyaların, v.b. imalinde) klorlama vasıtası olarak kullanılmaktadır ve aynı zamanda seramik eşya imalinde parlak bir görünüş elde etmek amacıyla da kullanılmaktadır.

(b) Fosfor pentaklorür (PCl₅), triklorürden hazırlanmakta olup, beyaz veya sarımtırak kristaller halindedir. Özgül ağırlığı 3,6 civarındadır. Triklorür gibi nemli havada duman çıkarmaktadır ve su ile temasda ayrışmaktadır. Göz yaşartıcıdır. Fosfor pentaklorür de organik sentezlerde klorlama vasıtası ve katalizör olarak (izotin klorür imalinde) kullanılmaktadır.

Fosfonyum klorür (PH₄Cl) bu pozisyon haricindedir (28.51 pozisyonu).

(4) Arsenik klorürleri.

Arsenik triklorür (AsCl₃), klorürün, arsenik üzerine veya hidroklorik asitin arsenik trioksit üzerine etkisiyle elde edilen, renksiz bir sıvı olup, görünüşü yağımsıdır. Nemli havada duman çıkarır. Çok zehirlidir.

(5) Silisyum klorürleri.

Silisyum tetraklorür (SiCl₄), klor akımının silika ve kömür karışımı üzerine veya silisyum silisyum bronzu veya ferro-silisyum üzerinden geçirilmesi suretiyle elde edilen, özgül ağırlığı yaklaşık 1,5 civarında, renksiz bir sıvıdır. Nemli havada boğucu  beyaz  duman çıkarmakta ve suda ayrışarak jelatini silikayı oluşturmaktadır. Silisyumların hazırlanması ve duman perdesi yapmada kullanılır.

(Triklorosilan) (SiHCl₃) gibi hidrojen silisürlerinin yerine kullanılan maddeler bu pozisyon dışındadır (28.51 pozisyonu).

Hidrokarbonları klorlu bileşiklerini oluşturan karbon tetraklorür tetra klorometan (CCl₄), heksakloroetan (karbon heksaklorür) (C₂Cl₆), heksaklorobenzen (C₆Cl₆), oktokloronaftalen (C₁₀Cl₈) ve benzeri diğer karbon klorürleri bu pozisyon haricindedir (29.03 pozisyonu).

(B) AMETALLERİN OKSİKLORÜRLERİ

Bu kısımda yer alan üçlü bileşikler şunlardır:

(1) Kükürt oksiklorürleri.

(a) Kükürt  diklorüroksit  (sülfünil  klorür,  tiyonil  klorür) (SOCl₂), kükürt diklorürün ya kükürt trioksit veya sülfüril klorür ile oksidasyonuyla elde edilen, renksiz bir sıvı olup, özgül ağırlığı yaklaşık 1,7 civarındadır. Boğucu buharlar  çıkarmakta ve suda ayrışmaktadır. Organik klorürlerin imalinde kullanılır.

(b) Kükürt diklorür dioksit (sülfonil klorür, sülfüril klorür)  ("dikloro sülfonikasit") (SO₂Cl₂), klorun güneş ışığı altında veya bir katalizör (aktifleştirilmiş kömür veya kâfuru) mevcudiyetiyle kükürt dioksit üzerine olan etkisiyle elde edilen, renksiz ve aşındırıcı bir sıvı olup, özgül ağırlığı 1,7 civarındadır. Hava ile temasında duman çıkarır. Suda ayrışır. Klorlama ve sülfolama  vasıtası olarak  organik  sentezlerde (asit klorürlerin imali gibi) kullanılır.

Klorosülfürik asit ("sülfürik klorohidrin") (ClSO₂.OH) bu pozisyon haricindedir (28.06 pozisyonu).

(2) Selenyum diklorür oksit.

Selenyum diklorür oksit, genellikle "selenil klorür" diye anılan selenyum oksiklorür (SeOCl₂), tiyonil klorüre benzemekte olup, selenyum tetra klorürün selenyum dioksit üzerine olan etkisiyle elde edilir. lO°C sıcaklığın üstünde hava ile temasda duman çıkaran,sarı renkli bir sıvıdır. Daha aşağı sıcaklıkta ise renksiz kristaller oluşturur. Özgül ağırlığı 2,4 civarında olup, suda ayrışır. Organik sentezlerde ve içten yanmalı motorlarda silindirlerin de karbonizasyonunda kullanılır.

(3)  Azot oksiklorürleri (nitrosil klorür) (NOC1)

Turuncu-sarı renkte, zehirli ve kokusu boğucu bir gaz olup oksidanolarak kullanılır.

(4)  Fosfor triklorür oksit (fosforil klorür)(POCl₃).

Fosfor triklorürün potasyum kloratla veya fosfor pentaklorürün  borik asitle muamele edilmesinden, yahut da karbonil klorürün  trikalsiyum fosfat üzerine olan etkisi ile elde edilen ve yaklaşık 1,7 özgül ağırlığında olan, renksiz bir sıvıdır. Tahriş edici bir kokusu vardır. Nemli havada duman çıkarır ve suda ayrışır. Organik sentezlerde klorlama vasıtası olarak kullanılmakta ve aynı zamanda asetik anhidrit ve klorosülfonik asit imalinde  kullanılmaktadır.

(5)  Karbon oksiklorür (karbonil klorür, fosgen) (COCl₂).

Klorürün hayvansal kara veya odun kömürünün mevcudiyetiyle karbon monoksit üzerine olan etkisiyle, yahut, oleumun karbon tetra  klorüre etkisiyle elde edilir. Renksiz ürün olup, 8°C’ye kadar sıvı halde ve daha yukarı sıcaklıkta ise gaz halindedir. Sıvı veya sıkıştırılmış halde ağır çelik kaplar içinde muhafaza edilir. Tolien veya benzende çözündüğü taktirde 38.24 pozisyonunda  yer alır.

Göz yaşartıcı ve çok zehirli olan bu ürün, klorlama vasıtası olup, organik sentezlerde geniş miktarda kullanılmaktadır (bilhassa asit klorürleri, amino türevlerinin, Michler ketonu  ve organik boya  sanayiinde ara malların imalatında).

(C) AMETALLERİN DİĞER HALOJENLİ VE OKSİHALOJENLİ BİLEŞİKLERİ

Bu gruba, ametallerin diğer halojenürleri (florürler, bromürler ve iyodürler dahil bulunmaktadır).

(1) Florürler.

(a) İyot pentaflorür (IF₅) ,duman çıkaran bir sıvıdır.

(b) Fosfor florürler ve silikon florürler.

(c) Bor triflorür (BF₃). Doğal kalsiyum florür ile toz halinde borik oksitin sülfürik asit mevcudiyetinde ısıtılması suretiyle elde edilen renksiz bir gaz olup, nemli havada duman çıkarır ve organik maddeleri karbonize eder. Suya karşı çok hassas olduğundan, bununla birleşerek floroborik asitleri oluşturur. Organik sentezlerde bir katalizör olarak ve aynı zamanda su çeken bir madde olarak kullanılır. Organik bileşiklerle (örn; dietil eter, asetik asit veya fenol) birleşerek kompleks bileşikler oluşturur. Katalizör olarak   kullanılan bu gibi bileşikler 29.42 pozisyonunda yer alır.

(2) Bromürler.

(a) İyot  bromür  (monobromür)  (IBr),  bileşiği  oluşturan elementlerin birleştirilmesi suretiyle hazırlanır. Siyaha yakın kırmızı renkte iyota benzer görünümde kristalimsi kümeler halinde olup, suda çözünür. Organik sentezlerde kullanılır.

(b) Fosfor bromürler.

Fosfor tribromür (PBr₃). Bromun karbon disülfürde çözünmüş fosfor üzerine etkisiyle elde edilen renksiz bir sıvı olup, nemli havada duman çıkarır ve suda ayrışır. Özgül ağırlığı 2,8 civarındadır. Organik sentezlerde kullanılır.

Fosfonyum bromür(PH₄Br) (28.51 pozisyonu) ile karbon bromürler (29.03) pozisyonu) bu pozisyona dahil değildir.

(3) İyodürler.

(a) Fosfor iyodürler.

Fosfor di-iyodür (P₂I₄ ), iyodun karbon disülfürde çözünmüş fosfor üzerine olan etkisiyle elde edilen portakal renginde kristaller halindedir, renkli buhar verir.

Fosfor tri-iyodür (PI₃), fosfor di-iyodürünküne benzer bir metot ile elde edilmekte olup,koyu kırmızı tabletler halinde kristalleşir.

Fosfonyum iyodür (PH₄I) 28.51 pozisyonuna dahildir.

(b) Arsenik iyodürler.

Arsenik tri-iyodür (AsI₃), kırmızı kristaller halinde olup, bileşiminde bulunan elementlerden elde edilir. Zehirli ve uçucu bir maddedir. Tıpta ve reaktif olarak laboratuvarda kullanılır.

(c) İyodun diğer halojenlerle olan bileşikleri. Bu bileşikler için yukarıda A(1), C(1) (a), C(2) (a) paragraflarına bakınız.

(4) Oksiklorürlerden başka oksihalojenürler.

(a) Oksiflorürler, örn; fosfor oksitriflorür (fosforil florür) (POF₃);

(b) Oksibromürler, örn; kükürt oksi dibromür (tiyonil bromür) (SOBr₂), portakal renginde bir sıvıdır ve fosfor oksi tribromür (fosforül bromür) (POBr₃), tabakalar halinde kristallerden oluşmuştur.

(c) Oksiiyodürler.

28.13- AMETALLERİN SÜLFÜRLERİ; TİCARİ FOSFOR TRİSÜLFÜR.

2813.10 - Karbon disülfür

2813.90 - Diğerleri

İkili bileşiklerin en önemlileri aşağıda verilmiştir:

(1)  Karbon disülfür (CS₂)

Kükürt buharının yanmış karbon üzerine etkisiyle elde edilir. Renksiz, zehirli bir sıvıdır. Özgül ağırlığı 1,3 civarındadır. Su ile karışmaz. Saf olmadığı zaman çürük yumurta gibi kokar. Uçucu ve hemen alev alabilen özelliktedir, teneffüs edilmesi ve dokunulması tehlikelidir. Topraktan, metal veya camdan yapılmış hasırlı kaplarda ağızları sıkı bir şekilde kapatılmış olarak muhafaza edilir.

Bir çözücü olarak birçok amaçlarda ve örn;sıvı ve katı yağlarla, uçucu yağların çıkartılmasında, kemiklerden yağ alınmasında, tıpta, el yapımı tekstil veya kauçuk sanayiinde kullanılmaktadır. Bundan başka, ziraatte toprağa enjekte edilmek suretiyle haşarat, filoksera, vb. yok edilmesinde kullanılmaktadır. Bu sonuncu işler için bazen potasyum tiyokarbonata (28.42 pozisyonu) çevrilmek suretiyle kullanılır  (38.08  pozisyonunun  açıklamasına  bakınız).

(2) Silisyum disülfür (SiS₂) .

Kükürt buharının iyice ısıtılmış silisyum üzerine olan etkisi ile elde edilir. Beyaz renkli bir katıdır, uçucu iğneler halinde kristalleşir. Jelatinimsi silika oluşumu nedeniyle suyun yapısını bozar.

(3) Arsenik sülfürler.

Bu pozisyonda yer alan arsenik sülfürler, ya doğal  sülfürlerden, yahut arseniğin veya arsenik oksitin kükürtle veya sülfürik asitle muamelesinden elde edilen suni sülfürlerdir.

(a) Diarsenik disülfür (suni kırmızı zırnık, taklit sarı zırnık, kırmızı sülfür) (As₂S₂ veya As₄S₄). Zehirli bir ürün olup, kırmızı veya portakal renginde camımsı kristaller halinde bulunur. Özgül ağırlığı 3,5 civarındadır. Erimeden buharlaşır. Piroteknide havai fişeklerin imalinde (potasyum nitrat ve kükürtle karışım halinde), boya sanayiinde (ruby arsenik), veya postların üzerindeki kılların çıkarılmasında kullanılmaktadır.

(b) Diarsenik trisülfür (suni sarı zırnık, taklit sarı zırnık, sarı sülfür) (As₂S₃). Sarı renkte zehirli bir gaz olup, özgül ağırlığı yaklaşık 2,7.olan, kokusuz ve suda erimeyen bir maddedir. Arsenik disülfürün kullanıldığı yerlerden başka, deri ve kauçuklarda pigment olarak kullanılmakta ve aynı zamanda parazitlerin yok edilmesinde ve (morbid büyümeleri yok etme özelliğinden dolayı) tıpta kullanılmaktadır. Alkali sülfürlerle birleşerek 28.42 pozisyonunda yer alan tiyoarsenitleri oluşturur.

(c) Diarsenik pentasülfür (As₂S₅). Doğal halde bulunmayan bu ürün açık sarı renkte amorf bir katı madde olup, suda çözünmez. Pigment olarak kullanılır. Alkali sülfürlerle birleşerek 28.42 pozisyonunda yer alan tiyoarsenatları oluşturur.

Bu pozisyon, doğal arsenik sülfürleri içine almaz (disülfür veya kırmızı zırnık, trisülfür veya sarı zırnık)(25.30 pozisyonu).

(4)  Fosfor sülfürler.

(a) Tetrafosfor trisülfür (P₄S₃). Kendisini oluşturan elementlerden elde edilmekte olup, özgül ağırlığı 2,1 civarında, gri veya sarı renkte katı bir maddedir. Amorf kütleler halinde veya kristaller halindedir. Sarmısak kokulu olup, çok zehirli değildir. Bununla beraber, tozunu teneffüs etmek oldukça tehlikelidir. Kaynar suda ayrışır, fakat havadan etkilenmez. Fosfor sülfürlerinin en dayanıklısıdır. Penta sülfürlerin hazırlanmasına yarar. Emniyet kibritleri (tehlikesiz kibritler) imalinde fosfor yerine kullanılmakta ve aynı zamanda organik sentezlerde de kullanılmaktadır.

(b) Difosfor pentasülfür (P₂S₅ veya P₄S₁₀ ). Sarı renkli kristaller  halinde olup, özgül ağırlığı 2,03 ila 2,09’dur. Tetrafosfor trisülfürün kullanıldığı yerlerde ve aynı zamanda maden cevherlerinin flotasyonla ayrılmasına yarayan maddelerin hazırlanmasında kullanılır.

(c) Ticari fosfortrisülfür. Bu isim ile anılan ürün, kendisine P2S3'e yakın bir formül bulunan bir karışım olup, sarımtırak gri renkte ve kristal bünyeli kütleler halinde bulunur. Suda ayrışır. Organik sentezlerde kullanılır.

Aşağıda yazılı olanlar bu pozisyon haricindedir:

(a) Kükürtün halojenlerle olan ikili bileşikleri (örn; kükürt klorürler)  (28.12 pozisyonu).

(b) Oksisülfürler (arsenik, karbon ve silisyum gibi) ve ametallerin tiyohalojenürleri (örn; fosfor klorosülfür ve tiyokarbonil klorür) (28.51 pozisyonu).

TALİ FASIL IV

İNORGANİK BAZLAR VE METALLERİN OKSİTLERİ,

HİDROKSİTLERİ VE PEROKSİTLERİ

GENEL AÇIKLAMALAR

Bazlar, hidroksil bir kök (OH) ile karakterize edilen ve asitlerle  olan reaksiyonu sonucunda tuzları meydana getiren bileşiklerdir. Bunlar, sıvı bir çözelti içinde iken katotda bir metal veya benzeri iyon (amonyum  (NH₄⁺))veren elektrolitleri oluştururlar.

Metal oksitler, oksijenin bir metalle birleşmesinden meydana gelen bileşiklerdir. Bu oksitlerin çoğu bir veya daha fazla sayıda su molekülü ile birleşerek hidroksitleri verirler.

Oksitlerin çoğu kısmı baziktir. Çünkü bunların hidroksitleri bazlar  gibi hareket eder. Bununla birlikte, bazı oksitler (anhidrit oksitler  gibi) yalnız alkalilerle veya diğer bazlarla reaksiyona geçerek tuzları oluşturmakta ve diğer bir kısım (anfoter oksitleri) ise, hem anhidrit oksitler ve hem de bazlar gibi hareket etmektedir. Her iki sınıfa dahil oksitler, kendi hidroksitlerine karşılık gelen gerçek veya farazi asitlerin anhidritleri olarak kabul edilmelidir.

Bazı oksitlerin (saline oksitler), bazik bir oksidin anhidrit bir oksitle birleşmesinden oluştukları kabul edilebilir.

Bu tali Fasıl aşağıdakileri içine almaktadır:

(1) Metallerin oksitleri, hidroksitleri, peroksitleri (bazik, asitik, anfoterik veya saline)

(2) Oksijen  içermeyen  inorganik  diğer  bazlar  (amonyum  (28.14 pozisyonu), hidrazin (28.25 pozisyonu) gibi) ve metal içermeyen diğer inorganik bazlar (hidroksilamin (28.25 pozisyonu) gibi.).

Aşağıda yazılı olanlar bu tali Fasıl haricindedir:

(a) 25. Fasılda yer alan oksitler ve hidroksitler, özellikle magnezya    (magnezyum oksit) (saf olsun olmasın) ve sönmüş kireç ile sönmemiş kireç    (ham kalsiyum oksit ve hidroksit).

(b) Cevherleri  oluşturan oksitler  ve hidroksitler (26.01 ilâ 26.17 pozisyonları), cüruf, yüksek fırın cürufu, kül, köpük veya metalik  artıkları oluşturan oksitler ve hidroksitler (26.18 ila 26.20 pozisyonları).

(c)  Kıymetli metallerin oksitleri (28.43 pozisyonu), radyoaktif elementlerin oksitleri (28.44 pozisyonu), itriyumun, skandiyumun, nadir toprak    metallerin oksitleri (28.46 pozisyonu).

(d)  22.01 pozisyonunda yer alan hidrojenin oksijen bileşikleri (su), 28.45 pozisyonundaki ağır su, 28.47 pozisyonundaki hidrojen peroksit veya 28.51 pozisyonundaki damıtık ve iletken su ile aynı saflıktaki sular,iyon değiştirici ortamda işlem görmüş sular dahil.

(e)  Metal  oksit  esaslı  boyayıcı  maddeler (32.06 pozisyonu), pigmentler,   donuklaştırıcılar ve boyalar şeklinde hazırlanmış müstahzarlar, vitrifiye   emayeler ve sırlar ile seramik, emaye ve cam sanayiinde kullanılan cinsten   olan benzeri ürünler (32.07 pozisyonu), oksitler, hidroksitler veya bazların diğer ürünlerle karıştırılmasıyla oluşan 32. Fasılda yer alan  diğer müstahzarlar.

(f)  Suni liflerin (ipeğin) matlaştırılmasında kullanılan müstahzarlar (38.09 pozisyonu) ve metal yüzeylerin temizlenmesinde kullanılan müstahzarlar (38.10 pozisyonu).

(g)  Doğal veya sentetik kıymetli veya yarı kıymetli taşlar (71.02 ila 71.05 pozisyonları).

28.14– SUSUZ (SAF) AMONYAK VEYA AMONYAĞIN SULU ÇÖZELTİLERİ.

2814.10 – Susuz (saf) amonyak

2814.20 - Amonyağın sulu çözeltileri

Amonyak, ya havagazının ve kok fabrikalarından çıkan gazın saflaştırılmasından ortaya çıkan amonyaklı saf olmayan sulardan (38.24 başlığının C (3) notuna bakınız), veya sentetik usullerle hidrojen ve azottan elde edilir.

Bu pozisyona şunlar dahildir:

(1)  Saf (susuz) amonyak (NH₃), renksiz bir gazdır. Yoğunluğu havadan daha az olup, basınç altında kolaylıkla sıvılaştırılabilir. Metal silindirler içinde sunulur.

(2)  Amonyağın sulu çözeltileri (NH₄OH), hipotetik bir "element" olan  amonyumun (NH₄) hidroksididir. Bu çözeltiler (genellikle %20, 27 veya 34 oranında NH₃ içerir renksiz veya sarımsı  sıvılar  olup, ağızları sıkıca  kapatılmış kaplarda sunulur. Amonyağın alkoldeki çözeltileri bu pozisyon  haricindedir (38.24 pozisyonu).

Amonyak bir çok yerde kullanılmaktadır. Örneğin: Kimyasal maddeler imalinde (nitrik asit ve nitratlar, amonyum sülfat, diğer  amonyum tuzları ve azotlu gübreler, sodyum karbonat, siyanürler, aminler "naftilamin gibi" imalatında) kullanılır. Yağlı maddeleri ve reçineleri emülsiyon haline getirir ve lekelerin çıkarılmasında temizleyici olarak kullanılır. Parlatıcı bileşiklerin hazırlanmasında, lateksin işlenmesinde, verniklerin çıkarılmasında ve sair yerlerde kullanılır. Sıvı amonyak ise soğuk hava cihazlarında kullanılır.

28.15- SODYUM  HİDROKSİT  (KOSTİK SODA);  POTASYUM  HİDROKSİT (KOSTİK  POTAS);  SODYUM VEYA POTASYUMUN PEROKSİTLERİ.

- Sodyum hidroksit (kostik soda):

2815.11 -- Katı halde

2815.12 -- Sulu  çözeltileri  (Soda külsuyu  (lye)  veya  sıvı soda)

2815.20 - Potasyum hidroksit (kostik potas)

2815.30 - Sodyum ve potasyumun peroksitleri

(A) SODYUM HİDROKSİT (KOSTİK SODA)

Sodyum hidroksit (NaOH) (kostik soda), sodyum karbonattan (28.36 pozisyonu) ibaret olan ticari soda ile karıştırılmamalıdır.

Sodyum hidroksit, ya sodyum karbonatın kireç sütü ile kostik hale getirilmesi (kalevileştirilmesi) suretiyle veya sodyum klorürün elektrolizi ile elde edilir. Çözelti halde veya susuz katı halde bulunabilir. Sodyum hidroksit çözeltisinin buharlaştırılması ile yaprak şeklinde veya yığın halinde katı sodyum  hidroksit elde edilir. Saf haldeyken, pellet veya küp şeklinde cam kavanozlarda sunulur.

Katı sodyum hidroksit cildi tahriş eder ve mükozayı tahrip eder. Rutubet çekici olup, suda son derece çözünebilir özelliktedir. Bu nedenle, ağızları sıkıca kapalı çelik kaplarda muhafaza edilmesi gereklidir.

Sodyum hidroksit, sınai sahada bir çok kullanma yeri olan kuvvetli bir baz olup, ligninin bertaraf edilmesi suretiyle bazı kimyasal odun hamurlarının imalinde, viskos ipeğinin imalinde, pamuğun merserize    edilmesinde,  tantal  ve  niyobyum  metalürjisinde,  sert  sabunların

üretiminde ve fenollü bileşikler (fenol, rezorsin, alizalin, v.s.) de dahil olmak üzere, bir çok kimyasal ürünlerin imalinde kullanılır.

Odun hamurunun soda veya sülfatla muamelesinden sonra artık ürün olarak elde edilen sodalı kül suları bu pozisyon haricinde kalır (38.04 pozisyonu). Bu kül sularından, 38.03 pozisyonunda yer alan tall oil elde edilebilir veya tekrar sodyum hidroksit üretiminde kullanılır

.

"Sodalı kireç" denilen sodyum hidroksit ve kireç karışımları da yine bu pozisyon dışındadır (38.24 pozisyonu).

(B) POTASYUM HİDROKSİT (KOSTİK POTAS)

Potasyum hidroksit (kostik potas) (KOH), yukarıda sözü  edilen sodyum hidroksite çok benzemekte ve bunu potasyum karbonat (28.36 pozisyonu) ile veya ticari potastan (ticari potas tabiri, bazı ülkelerde potasyumun herhangi bir tuzuna ve özellikle potasyum klorüre gelişigüzel verilen isimdir) ayırt etmek gerekmektedir.

Potasyum hidroksit, genellikle doğal potasyum klorür (31.04 pozisyonu) çözeltisinin elektrolizi ile elde edilmektedir. Fakat, potasyum karbonatın kireç kaymağı ile kostikleştirilmesi (kalevileştirilmesi) (kireçli potas oluşturarak) suretiyle de elde edilebilmektedir. Saf potasyum hidroksit, alkol ile muamele edilmek suretiyle veya baryum hidroksit ve potasyum sülfatın çifte dekompozisyonu ile elde edilir.

Potasyum hidroksit, az çok konsantre (genellikle %50 dolayında) sulu çözelti halinde (potaslı kül suyu) veya potasyum klorür de (diğer safsızlıklar arasında) içeren katı halde bulunur. Potasyum hidroksit, sodyum hidroksit gibi muhafaza edilir ve aynı özelliklere sahiptir.

Potasyum hidroksit, yumuşak sabun imalinde, üzerine metal kaplama yapılacak veya yeniden boyanacak yüzeylerin temizlenip parlatılmasında (dekapaj), renk ağartma işlerinde, potasyum permanganat imalinde vb. yerlerde kullanılmakta ve ayrıca tıpta dağlama (koterazisyon) maddesi olarak (çubuk şeklinde) da kullanılmaktadır. Bu amaçla kullanılan  potasyum hidroksit bazen kireçle karıştırılır ve bu durumda 30.03 veya 30.04 pozisyonlarında yer alır.

(C) SODYUM PEROKSİT

Sodyum peroksit (disodyum dioksit) (Na₂0₂), sodyumun yakılmasıyla elde edilen, nem çeken, beyaz veya sarımtırak renkte bir toz olup, yoğunluğu 2.8 dolayındadır. Su ile dekompoze olarak (ayrışarak) ısı meydana getirir ve hidrojen peroksiti oluşturur. Kapalı metal kaplar içinde kalıplar halinde bulunur.

Sodyum peroksit, sabun imalinde, mensucatın renginin ağartılmasında, oksidan olarak organik sentezlerde ve denizaltı gemilerinde olduğu gibi kapalı yerlerdeki havanın saflaştırılmasında kullanılır. Acele olarak oksijenli su (hidrojen peroksit) üretimi için katalizörlerle (eser mïktarında bakır, nikel, v.s. tuzlar) karışım halde bulunduğu durumda 38.24 pozisyonunda yer alan bir müstahzar halindedir.

(D) POTASYUM PEROKSİT

Potasyum peroksit (dipotasyum dioksit) (K₂O₂), imalat tarzları, özellikleri ve kullanılışı itibariyle sodyum peroksite çok benzemektedir.

28.16- MAGNEZYUMUN  HİDROKSİT  VE  PEROKSİTİ; STRONSİYUM VE BARYUMUN OKSİTLERİ, HİDROKSİTLERİ VE PEROKSİTLERİ.

2816.10 - Magnezyumun hidroksit ve peroksiti

2816.40 – Stronsiyum veya baryumun oksitleri, hidroksitleri ve peroksitleri. [15.10.2002-24907 R.G Madde 104]

(A) MAGNEZYUM HİDROKSİT VE MAGNEZYUM PEROKSİT

(1) Magnezyum hidroksit(Mg(OH)₂). Beyaz toz halinde olup, magnezyum oksitten daha ağırdır. Dayanıklı olmakla beraber, havayla temas halinde yavaş yavaş karbonatlaşır. Eczacılıkta kullanılmaktadır.

(2)  Magnezyum peroksit (MgO₂). Oksijenli suyun, (hidrojen peroksidin) magnezyum hidroksit üzerine etkisi ile elde edilir. Beyaz toz halinde olup, saflığı bozucu madde olarak oksit içermektedir. Suda hemen hemen çözünmez. Kuş tüylerinin rengini ağartmada, diş temizleme müstahzarlarının hazırlanmasında veya mide ve bağırsak yolları antiseptiği olarak kulla-nılmaktadır.

Magnezyum oksit, bu pozisyon haricindedir (25.19 pozisyonu) (veya her biri 2.5 gr. veya daha fazla ağırlıkta olan kültür kristalleri halinde ise 38.24 pozisyonundadır).

(B) STRONSİYUM OKSİTİ, HİDROKSİTİ VE PEROKSİTİ

(1) Stronsiyum oksit (susuz veya kostik stronsiya) (SrO). Çökeltilmiş    stronsiyum karbonatın yakılarak toz haline getirilmesiyle (kalsine edilmesiyle) elde edilir. Gözenekli beyaz, higroskopik bir toz olup, suda eriyebilir. Havayla temas halinde karbonatlaşır. Piroteknide veya tıpta, stronsiyum hidroksit ve pigment imalinde kullanılır.

(2) Stronsiyum hidroksit (Sr(OH)₂). Susuz amorf halde veya 8 H₂O ile kristalleşmiş halde bulunur. Havaya maruz kalınca karbonatı oluşturur. Cam sanayiinde ve stronsiyum tuzları ile ışıldayan pigmentlerin imalinde kullanılır.

(3) Stronsiyum peroksit (SrO₂). Oksijenin stronsiyum oksit üzerine olan etkisi ile elde edilen beyaz bir toz olup, sıcak suda dekompoze olur. Piroteknide kullanılmaktadır.

(C) BARYUMUN OKSİTİ, HİDROKSİTİ VE PEROKSİTİ

(1) Baryum oksit (anhidrit barita) (BaO). Bu ürün, bazen barit diye anılan doğal baryum sülfat ile karıştırılmamalıdır. Çökelti baryum nitrat veya çökelti baryum karbonatın kalsine edilmesi suretiyle veya baryum silikatın hidrolizi ile elde edilir. Baryum oksit, görünüş olarak stronsiyum okside benzemekte, fakat ondan daha ağır (özgül ağırlığı 5.5 dolayında) olup, kristalleşebilmektedir. Baryum hidroksit ve peroksidin ve baryum metalinin imalinde kullanılır.

Viteritin (Witherit) alelade kalsine edilmesinden elde edilen ham ürünler bu pozisyona dahil değildir (25.11 pozisyonu).

(2) Baryum  hidroksit  (Ba(OH)₂).  Baryum  hidroksit, genellikle beyazımtırak renkte ve pul pul tabakalardan oluşan kristaller (8 H₂O ile) veya sulu çözelti (barit suyu) halinde bulunur. Cam sanayiinde, röntgen ışınlarına karşı koyucu camların imalinde, çömlekçilikte, suyun saflaştırılmasında, potasyum hidroksit ile çeşitli baryum bileşiklerinin üretiminde kullanılmaktadır.

(3) Baryum  peroksit  (BaO₂).  Baryum  oksidin  karbondioksitten arındırılmış havada ısıtılmasıyla elde edilir. Beyaz tozlar veya  grimtrak renkte çözünür olmayan parçalar halinde (Özgül ağırlığı 5 dolayında) bulunur. Su ile dekompoze olduğu zaman hidrojen peroksidi meydana getirir ve esasen bu iş için kullanılır.

28.17- ÇİNKO OKSİT, ÇİNKO PEROKSİT.

(A) ÇİNKO OKSİT

Çinko oksit (çinko beyazı, çinko çiçeği) (ZnO), kızıl dereceye kadar kızdırılmış çinkonun üzerinden hava akımı geçirilerek elde edilir. Bu  işlemde kullanılan çinkonun yerine okside edilmiş bir çinko cevheri (26.O8 pozisyonunda yer alan kavrulmuş blend, kalamin) ile karbondan oluşmuş bir karışım ikame olunabilmektedir. Böylece, odalardan geçirilen hava, gittikçe artan oranda saflaşan oksitlerin oluşmasını sağlar. Bu oksitlerin en saf olanı çinko çiçeğini oluşturur. Çinko oksit beyaz renkte tanecikli bir toz olup ısıtıldığında sarıya döner.

Çinko oksit, boyalarda beyaz kurşun yerini tutmakta, kozmetik maddeler, kibrit, muşamba ve seramik sırları imalinde kullanılmakta; yine, kauçuk sanayiinde donuklaştırıcı ve vulkanizasyonu çabuklaştırıcı olarak, katalizör olarak, cam sanayiinde, gaz maskelerinin hazırlanmasında ve tıpta deri hastalıklarının tedavisinde de kullanılmaktadır.

28.41 pozisyonundaki zenkatlar bu pozisyondaki amfoter oksitlere karşılık gelmektedir.

(B) ÇİNKO PEROKSİT

Çinko Peroksit (ZnO₂), beyaz renkte suda çözünmeyen bir tozdur. Tıpta ya saf halde veya çinko oksit gibi bir safsızlıkla birlikte kullanılır. Bundan başka, kozmetik maddeler imalinde de kullanılır.

Aşağıda yazılı olanlar bu pozisyona dahil değildir:

(a) Doğal çinko oksit veya "zincite"(kırmızı çinko cevheri) (26.08 pozisyonu).

(b) Çinko  metalürjisinin  çinko  kepeği, köpüğü  veya cürufu denilen ve aynı zamanda saf olmayan oksitten ibaret olan artıkları (26.20 pozisyonu).

(c) Çinko hidroksit (Zn(OH)₂) veya jelatini beyaz ya da hidroperoksit  (28.25 Pozisyonu)

(d) Bazen çinko grisi denilen gayrı saf çinko oksit (32.06 pozisyonu).

28.18-  SUNİ KORUNDUM (KİMYASAL OLARAK BELİRLİ BİR YAPIDA OLSUN OLMASIN); ALÜMİNYUM OKSİT ALÜMİNYUM HİDROKSİT.

2818.10 - Suni korundum (kimyasal olarak belirli bir yapıda olsun olmasın)

2818.20 - Diğer alüminyum oksit Suni korundum dışındakiler

2818.30 - Alüminyum hidroksit

(A) SUNİ KORUNDUM KİMYASAL OLARAK BELİRLİ BİR YAPIDA OLSUN OLMASIN

Suni korundum, alüminyum  oksitin bir elektrik fırınında eritilmesiyle elde edilir. Alüminyum oksit, az oranlarda diğer oksitleri içerebilir (titanyum oksit, krom oksit gibi). Bu oksitler ya doğal başlangıç maddelerinden –boksitlerden- gelir veya örneğin; eritilen zerrelerin sertliğini artırmak veya rengini değiştirmek için ilave edilir. Bununla birlikte, suni korundum ve diğer maddelerin  (zirkonyum dioksit gibi) mekanik karışımları bu pozisyon haricindedir (38.24 pozisyonu).

Suni korundum, küçük parçalar veya kütleler halinde, veya ezilmiş ya  da taneler haline getirilmiş olarak hazırlanmakta olup, havanın ve asitlerin faaliyetine alelade alüminyum oksitten daha dayanıklı ve çok serttir. Aşındırıcı olarak kullanıldığı gibi, ateşe dayanıklı aglomereler (korundum ile ateşe dayanıklı saf kıl karışımı olan mülit ve korundum ile susuz  alüminyum  silikatlar  karışımı  olan silimalit

gibi) veya laboratuvar alet veya gereçlerinin imalinde ve elektrik sanayiinde de kullanılır.

(B) ALUMİNYUM OKSİT (SUNİ KORUNDUM HARİÇ)

Alüminyum oksit (susuz veya kalsine edilmiş alümin) (Al₂O₃), aşağıda belirtilen alüminyum hidroksidin kalsine edilmesi suretiyle veya alüminyum şapından elde edilir. Hafif beyaz renkli bir toz olup suda çözünmez ve özgül ağırlığı 3.7 civarındadır.

Alüminyum oksit, alüminyum metalurjisinde, boya imalinde dolgu maddesi olarak, zımpara gibi aşındırıcı maddelerle sentetik kıymetli taşlar veya yarı kıymetli taşların (yakut, safir, ametistler, akuamarinler, vb.) imalinde, dehidrate edici unsur olarak (gazların kurutulmasında) ve katalizör olarak (aseton ve asetik asit imalinde, kraking işlemlerinde vb.) kullanılmaktadır.

(C) ALÜMİNYUM HİDROKSİT

Alüminyum hidroksit, (hidrate edilmiş alümin) (Al₂O₃.3H₂O), alüminyum hidroksit içeren bir karışım olan boksitden alüminyum metalürjisi sırasında elde edilir (76. Faslın Genel Açıklama Notuna bakınız).

Kuru hidroksit, suda çözünmeyen gevrek ve beyaz renkte amorf bir tozdur. Nemli olduğu zaman jelatinimsi kütleler halindedir (alüminjeli, jelatinimsi alümin).

Alüminyum hidroksit, seramik sırlarının, matbaa mürekkeplerinin, tıbbi ürünlerin, şapların ve yukarıda açıklanan suni korundum imalinde kullanıldığı gibi, sıvıların berraklaştırılmasında da kullanılır. Pas önleyici boyaların imalatında kullanılmak üzere karbonla karıştırılır ve yine, organik renk verici maddelere olan kimyasal ilgisi nedeniyle 32.05 pozisyonunda yer alan boyayıcı lâkların ve mensucat mordanlarının üretiminde de kullanılmaktadır.

28.41 pozisyonundaki alüminatlar burada yer alan amfoterik  hidroksitlerin karşılığıdır.

Sulu alüminin kontrollü bir şekilde ısıl işleme tabi tutulmasıyla elde edilen (bu işlemde sulu alümin, kendini oluşturan suyun çoğunu kaybeder) aktif alümin da yine bu pozisyona dahildir. Aktif alümin, esas olarak bir emici madde olarak veya katalizör olarak kullanılır.

Aşağıda yazılı olanlar bu pozisyona dahil değildir:

(a)  Doğal  korundum  (doğal alüminyum oksit)  ve  zımpara (demir oksit içeren         alüminyum oksit) (25.13 pozisyonu).

(b)  Boksit,  yıkanmış  ve  kalsine  edilmiş  olsun  olmasın, fakat elektrolit olarak kullanılmak üzere kimyasal olarak ve örneğin soda ile işleme tabi tutularak saflaştırılmamış olmak kaydıyla (26.06 pozisyonu).

(c)  Aktif boksit (38.02 pozisyonu).

(d)  Alüminyum hidroksitin kolloidal çözeltileri (çözünebilir alümin) (38.24 pozisyonu).

(e)  Kağıt, mukavva veya diğer maddeler üzerine tespit edilmiş suni korundum (68.05 pozisyonu) veya 68.04 pozisyonundaki zımpara taşı, bileyi taşı, bileyi çarkları, değirmen taşları şeklinde aglomere hale getirilmiş suni korundum

(f)  Alüminyum  oksit  esaslı  kıymetli veya yarı kıymetli doğal taşlar (71.03 veya 71.05 pozisyonları).

(g)  Alüminyum oksit esaslı kıymetli veya yarı kıymetli sentetik taşlar  (suni yakutlar gibi) (71.04 veya 71.05 pozisyonları).

28.19- KROM OKSİTLERİ VE HİDROKSİTLERİ.

2819.10 - Krom trioksit

2819.90 - Diğerleri

(A) KROM OKSİTLERİ

(1) Krom trioksit (krom (VI) oksit) veya kromik anhdrit (CrO₃) (28.41 pozisyonundaki kromatları verebildiği için yanlışlıkla "kromik asit" olarak bilinir). Portakal renkli veya kırmızı levhalar veya iğneler şeklindedir; havadan nem çekicidir; suda çözünebilir; özgül ağırlığı 2.8 civarındadır. Alkolle birleştirildiğinde patlayıcı karışımlar elde edilir. Organik kimyada oksitleyici madde olarak kullanılır (izatin, indigo boyaları, vs. imalatında); tıpta kullanıldığı gibi kizelgurla karıştırıldığı zaman ("epürite") asetilenin saflaştırılmasında da kullanılır.

(2) Dikrom trioksit krom (III) oksit (krom seskioksit) (Cr₂O₃). Krom seskioksit, kromatların bir amonyak tuzu ile kalsine edilmesi veya dikromatların indirgenmesiyle (redüksiyon) elde edilir. Zeytin yeşili renginde, çok sert ve suda çözünmeyen toz veya kristaller halinde olup, özgül ağırlığı 5 civarındadır. Saf halde olanı "krom oksidi yeşili" diye anılmakta olup, pigment (renk maddesi) olarak kullanılmaktadır. Bunu, kurşun kromat ile prusya mavisinin karıştırılmasından oluşan ve "krom yeşil" denilen madde ile karıştırmamak gerekir. Krom seskioksit, boyaların ve matbaa mürekkeplerinin imalinde, porselen ve cam sanayileri (renkli optik cam imalinde), ile kauçuk sanayiinde, sertliği ve ısıya karşı direnci dolayısıyla aşındırıcı bileşiklerin ve metal fırınları için ateşe dayanıklı tuğlaların imalinde, paslanmayı önleyici ürünlerin imal edilmesinde ve krom metalürjisinde kullanılır.

Kromit denilen demir içeren doğal krom oksit (krom-demir cevheri demirkromit) bu pozisyon haricindedir (26.10 pozisyonu).

(B) KROM HİDROKSİTLERİ

"Krom hidroksit" terimi, yukarıda açıklanan oksitlerin çeşitli hidratları ve özellikle potasyum dikromatın borik asitle işleme tabi tutulmasından elde edilen krom oksitin yeşil hidratını (Cr₂O₃.2H₂O) ifade eder. Krom hidroksit, "krom yeşili" adı altında boyayıcı madde olarak veya guignet yeşilinin imalatında kullanılır. Bundan başka, mor renkte bir krom hidroksit daha vardır.

28.20- MANGANEZ OKSİTLERİ.

2820.10 - Manganez dioksit

2820.90 – Diğerleri

(1) Manganez dioksit (mangan anhdrit) (MnO₂). Manganez dioksit, manganez oksitlerinin en önemlisi olup, seyreltik nitrik asitle hafifçe asitlendirilmiş, potasyum permenganat ürününün bir manganez tuzu (örneğin; sülfat tuzu) üzerine olan etkisiyle  hazırlanır. Siyahımtırak veya kahverenginde toz veya kütleler halinde olup, suda çözünmez ve özgül ağırlığı 5 civarındadır.

Çok kuvvetli bir oksitleyicidir. Piroteknide (hava fişeklerin imalinde), organik sentezlerde (hidroksiantrakuinonlar, aminoantrakuinonlar ve benzerlerinin imalinde), gaz maskelerinde, pillerde depolarizan olarak, seramik sanayiinde, kurutucuların (sikatiflerin), matbaa mürekkeplerinin (manganez siyahı), boyaların (minarel kurum boyası denilen kahverenginde pigmentler ve manganez bitümeni), bazı camsı macunların ve sentetik yarı kıymetli taşların (suni Süleyman taşı) imalinde  kullanılmakta  ve ayrıca cam sanayinde genellikle camın sarı fon rengini gidermek amacıyla da kullanılmaktadır(camcı sabunu).

Bu oksit, bir anhidrit özelliğini taşımakta ve kendisinden 28.41  pozisyonundaki manganitler elde edilmektedir.

Susuz haldeki doğal manganez dioksit (pyrolusite) ile hidrate haldeki doğal manganez dioksit (psiomelane) bu pozisyon haricindedir (26.02  pozisyonu).

(2)  Mangan oksit (MnO) grimtrak veya yeşilimtırak renkte bir toz olup  suda çözünmez. Özgül ağırlığı 5.1 civarındadır. Dokuma sanayiinde baskı işlerinde kullanılır.

Mangan hidroksit bu pozisyon haricindedir (28.25 pozisyonu).

(3) Dimangan trioksit (manganez seskioksit, manganik oksit) (Mn₂O₃)  manganez seskioksit, bazik bir oksit olup,siyah ve kahverenginde ve suda çözünmeyen bir tozdur. Özgül ağırlığı 4.8 civarındadır. Dokuma sanayiinde basma (empirme) işlerinde, seramik ve cam sanayiinde boya maddesi olarak, kurutucu maddelerin (sikatif) imalinde (manganez linoleat) ve katalizör olarak organik ve inorganik kimyada kullanılır. (nitrik asit imali).

Doğal manganik oksit (braunite - 26.02 pozisyonu) ve manganik   Hidroksit (28.25 pozisyonu) bu pozisyona dahil değildir.

(4) Manganomanganik  oksit  (manganez  tuz  oksidi.)  (Mn₃O₄). Manganomanganik oksit, bazı yönlerden tuzlu demir oksite benzer.

Manganezin doğal tuz oksiti (hausmanite) bu pozisyon haricindedir (26.02 pozisyonu).

(5) Permanganik anhidrit (Mn₂O₇). Koyu kahverenginde bir sıvı olup, rutubet çeker ve 40°C’ye doğru infilak eder. Bundan 28.41 pozisyonundaki permanganatlar elde edilir.

Permanganik asit bu pozisyon haricindedir (28.25 pozisyonu).

28.21- DEMİR OKSİTLERİ VE HİDROKSİTLERİ; İÇİNDE  AĞIRLIK İTİBARİYLE %70 VEYA  DAHA FAZLA FE₂O₃ OLARAK DEĞERLENDİRİLEN KOMBİNE DEMİR İÇEREN BOYAYICI TOPRAKLAR.

2821.10 - Demir oksitleri ve hidroksitleri

2821.20 - Boyayıcı topraklar

Yapısında ağırlık itibariyle %70 veya daha fazla (Fe₂O₃) formülü dahilinde kombine demir içeren doğal demir oksidi esaslı boyayıcı topraklar bu pozisyona girmektedir. %70 sınırına erişilip erişilemediğinin belirlenmesinde, ferrik oksit adı altındaki bütün demir muhteviyatı hesaba katılır. Böylece, yapısında %84 oranında ferrik oksit (ki bu %58.8 oranında saf demiri ifade eder) içeren doğal demirli boyayıcı topraklar bu pozisyonda yer alır.

Bu pozisyon, ayrıca aşağıda belirtilen suni oksitleri ve hidroksitleri  de içine almaktadır:

(A) DEMİR OKSİTLER

Ferrik oksit (Fe₂O₃), dehidrate ferro sülfattan veya doğal demir oksitten elde edilmekte olup, genellikle kırmızı ve bazanda mor,

sarımtırak veya siyah renkte (mor, sarı veya siyah oksit) ve ince

zerre tozlar halinde bulunur. Ferrik oksit, boya maddesi (pigment) olarak kullanılır (demir minyumu, kuyumcu kırmızısı veya kolkotar). Bu, ya saf halde veya  kil ile, kalsiyum sülfatla (Venedik kırmızısı veya diğer maddelerle) karışım halinde bulunur. Saf halde olanı bu pozisyonda ve karışım halinde olanları ise 32.Fasılda yer alır. Ferrik oksit, pasa engel olucu boyalarla diğer boyaların, madenlerin rengini koyulaştırıp parlatmaya ve camları parlatmaya mahsus terkiplerin, seramik boyalarının ve camdan şişe imalinde külçenin eriyebilir hale getirilmesini sağlayan vitrifiye bileşiklerin hazırlanmasında kullanılmakta ve ayrıca alüminotermi için termit imalinde (toz alüminyumla karıştırılarak), hava gazının saflaştırılmasında kullanılmaktadır.

(B) DEMİR HİDROKSİTLERİ

(1) Ferro  hidroksit(Fe(OH)₂). Alkali bir bazın ferro bir tuz üzerine olan  etkisiyle elde edilen beyaz renkte katı bir cisim olup oksijenli ortamda ferrik hidroksite dönüşerek renk değiştirir.

(2) Ferrik hidroksit (esmer hidroksit) (Fe(OH)₃). Alkali bir bazın ferrik bir tuz üzerine olan etkisiyle elde edilen pas renginde veya kırmızıya çalan kahverenginde veya mor pırıltılı bir ürün olup, boyacılıkta pigment olarak ya yalnız başına veya kömürle, Prusya esmeri ve saire ile (safran veya Mars sarısı) karışım halinde kullanılmakta; yalnız başına kullanılanlar bu pozisyonda ve karışım halinde olanlar ise 32.06 Pozisyonunda yer almaktadır. Ferrik hidroksit, aynı zamanda kompleks boyaların yapımında da kullanılmaktadır. (Van Dyck kahverengi, Van Dyck kırmızısı, "İngiliz kahverengisi", "İsveç kahverengisi"). Saf ferrik hidroksit arsenik zehirlenmesine karşı panzehir olarak kulanılır

Ferrik hidroksit amfoter bir hidroksit olup, oksijenle birleştiği zaman 28.41 pozisyonundaki ferratları verir.

Aşağıda yazılı olanlar bu pozisyon haricindedir:

(a)  Ağırlık  itibariyle  % 70'den  az (Fe₂O₃) formülü dahilinde komple demir ihtiva eden demir oksidi asıllı boyayıcı topraklar ile bunların diğer  boyayıcı topraklarla karışık halde olanları ve mikalı doğal demir  oksit  (25.30 pozisyonu)

(b)  26.01 pozisyonunda yer alan demir cevherleri; örneğin kırmızı hematitler (spekülar demir cevher oksit ile martite dahil), kahverengi hematitler (demir ve kalsiyum karbonatları içeren hidrate oksitler  "minettes"), limonit(hidrate oksit), manyetit (manyetik demir oksit).

(c)  Demirin dövülmesi veya kızıl hale getirilmesi sırasında sathından  kopan demir pullar, ham oksitler (26.19 pozisyonu).

(d) Gazın arıtılmasında kullanılan alkalinli demir oksit (38.25 pozisyonu). [14.4.2006-26139 R.G. MADDE 19]

(e)  Yarı  kıymetli  taşlar  şeklindeki demir oksitler (hematit) (701.03 veya 71.05 pozisyonları).

28.22 - KOBALT OKSİTLERİ VE HİDROKSİTLERİ; TİCARİ KOBALT OKSİTLERİ

(A)    KOBALT OKSİTLERİ

(1) Kobalt oksit (kobalt monoksit, kobaltlı oksit, gri oksit) (CoO). Gri, kahverengi veya yeşilimtırak renkte bir tozdur.

(2) Dikobalt trioksit (kobalt seskioksit, kobaltik oksit) (Co₂O₃). Siyah  bir tozdur.

(3)  Trikobalt tetraoksit(kobalt tuz oksit) (Co₃O₄). Siyah bir tozdur.

(4) Ticari kobalt oksitler. Çeşitli oranlarda kobalt monoksit ve kobalt tuz oksitten oluşan genellikle grimtrak veya siyah bir tozdur.

Bu ürünler, emaye sanayiinde çok parlak mavi renkler elde edilmesine ve cam sanayiinde optik camların boyanmasına yarar. 32.07 pozisyonuna dahil vitrifiye renklerin (cam haline gelen terkiplerin) hazırlanması için  silikatlara (kobalt - potasyum silikatları gibi) dönüştürülür ve bu bileşiklere smalt, opal cam, azure, emaye mavisi ve sevr mavisi denilir. "Smalt" terimi, herhangi bir fark göstermeksizin oksitlerle bunların silikatlarına uygulanır; zira her ikisi de 26.05 pozisyonunda yer alan ve smaltit denilen doğal kobalt arsenitten elde edilir. Mavi, yeşil mor renkli resim boyalarının bir kısmı kobalt oksitlerden, alüminatlar, zenkatlar ve fosfatlardan oluşmaktadır. (Gök mavisi,  havai mavi, kobalt yeşili., kobalt moru).

Gümüşlü maden cevherlerinin işlenmesinden elde edilen ham kobalt oksitler bu pozisyon haricindedir (26.20 pozisyonu).

(B) KOBALT HİDROKSİTLERİ

"Kobalt Hidroksitleri" tabiri, sadece kurutucuların (sikatifler) hazırlanmasında kullanılan kobaltlı hidroksit (Co(OH)₂) ve kobalt metalürjisinde elde edilen kobaltik hidroksiti (Co(OH)₃) değil, aynı zamanda tuz oksit hidratları da içine alır. Kobalt oksitlerin kullanıldığı yerlere benzer alanlarda kullanılmaktadır.

Hidrate doğal kobalt oksidi (heterogenite) bu pozisyon dışındadır (26.05 pozisyonu).

28.23- TİTAN OKSİTLERİ.

Ticari açıdan önem taşıyan tek titan oksidi, 28.41 pozisyonunda titanatları veren titan dioksit veya titanik anhidrit (TiO₂) dir.

Bu oksit, 26.14 pozisyonunda yer alan demir titanatın (ilmenite) sülfürik asitle işleme tabi tutulmasıyla elde edilmektedir. 

Beyaz renkte ve fakat ısıtılınca sararan amorf bir tozdur. Özgül ağırlığı 4 civarındadır.

Titan dioksit, özellikle pigment olarak kullanılır ve saf halde veya yüzey işlemine tabi tutulmadığı zaman burada sınıflandırılır. Baryum, kalsiyum sülfatlarıyla veya diğer maddelerle karıştırılırsa veya yüzey işlemine tabi tutulursa 32.06 pozisyonuna dahil olur. "Titan beyazı" terimi, bu pigmentlerin her türü için de kullanılır. Bunlar, bütün beyaz pigmentlerin içinde en fazla örtme gücüne sahip bulunanı olup, ışığın etkisine karşı çok dayanıklıdır. Çok donuk kağıtların imalinde dolgu maddesi, cam sanayiinde şeffaflığı giderici madde olarak kullanıldığı gibi, boya ve plastik imalinde, seramik ve kauçuk sanayiinde ve viskoz rayonun (suni ipeğin) matlaştırılmasında da kullanılmaktadır.

Aşağıda yazılı olanlar bu pozisyona dahil değildir:

(a)  Bir maden cevheri olan doğal titan dioksit (Rutilee, anatase, brokite) (26.14 pozisyonu).

(b) Ortotitanik asit (Ti(OH)₄) ve metatitanik asit (TiO(OH)₂) (28.25  pozisyonu).

28.24-  KURŞUN  OKSİTLERİ;  KIRMIZI  KURŞUN (MİNYUM) VE PORTAKAL RENGİ KURŞUN (MİNORANJ).

2824.10 - Kurşun monoksit (litarj (mürdeseng), massicot)

2824.20 - Minyum ve minoranj

2824.90 - Diğerleri

(1) Kurşun oksitleri (kurşun monoksit, litarj, massicot) (PbO). Kurşun  veya üstübeç (kurşun hidrokarbonat),havada ısıtılmak suretiyle okside edilerek önce, açık sarı bir toz halinde erimemiş kurşun oksit veya  massiko (massicot)’ya dönüşür. Daha sonra ısı kızıl dereceyi aştığı zaman turuncu sarı veya kırmızımtırak toz ve pullar halinde erimiş oksit elde edilir. "Litarj" terimi, her iki halde olanı da içine almakla beraber özellikle bu sonuncu için kullanılır. Kurşun oksit, aynı zamanda simli kurşun cevherinden gümüş çıkarılması sırasında yan ürün olarak da elde edilmektedir. Kurşun oksit, cam sanayiinde (kurşunlu ve kristal camların imalinde) emayecilikte, kibrit, boya,  kurutucular, v.s. imalinde kullanılır

(2) Trikurşun  tetraoksit  (kurşun  tuz  oksit,  minyum, kırmızı kurşun) (Pb₃O₄). Kurşun tuz oksidi, erimemiş kurşun monoksitten (massiko) elde edilir. Turuncu-kırmızı renkte, zehirli ve özgül ağırlığı 8 ila 9 olan bir tozdur. Minoranj (Portakal renkli kurşun) terimi, hem alelade tuz oksitten daha hafif ve daha renkli olan çok saf tuz oksit için ve hem de üretim sırasında kullanılan üstübeçden meydana gelen  kurşun karbonatları içeren kurşun oksitler için kullanılır. Minyumu  (kırmızı kurşun), diğer renklerin kupajında (Satürn kırmızısı), camcı macunları i1e pasa karşı koyan boyaların imalinde ve mühür mumlarının boyanmasında kullanılmakta ve aynı zamanda çömlekçilik sırı olarak da kullanılmaktadır. Kurşun tuz oksidi cama büyük bir erime kabiliyeti, önemli derecede ışık kırma gücü ve bundan ileri gelen özel bir parlaklık sağlaması dolayısıyla kristal ve optik camların imalinde monokside göre daha yaygın olarak kullanılmaktadır.

(3)  Kurşun dioksit (puce oksit, plombik, anhidrit) (PbO₂). Kurşun tuz oksidinin nitrik asit ile muamele edilmesinden veya kurşun nitratın  elektrolizinden elde edilen kahverenginde bir toz olup, suda çözünmez. Organik maddelerle temasta onları tutuşturabilir. Kurşun dioksit, oksidan olarak piroteknide, kibrit imalinde, akümülatör plaklarının hazırlanmasında ve mordan (renk sabitleştiricisi) olarak da dokuma sanayiinde kullanılır.

Amfoter bir oksit olan kurşun dioksit 28.41 pozisyonundaki   plombatları  verir.

28.25-  HİDRAZİN VE HİDROKSİLAMİN VE BUNLARİN İNORGANİK TUZLARI; DİĞER İNORGANİK BAZLAR; DİĞER METAL OKSİTLER, HİDROKSİTLER VE PEROKSİTLER.

2825.10 – Hidrazin  ve  hidroksilamin  ve  bunların  inorganik tuzları

2825.20 - Lityum oksit ve hidroksit

2825.30 - Vanadyum oksitleri ve hidroksitleri

2825.40 - Nikel oksitleri ve hidroksitleri

2825.50 - Bakır oksitleri ve hidroksitleri

2825.60 - Germanyum oksitleri ve zirkonyum dioksit

2825.70 - Molibden oksitleri ve hidroksitleri

2825.80 - Antimon oksitleri

2825.90 - Diğerleri

Bu pozisyon aşağıdakileri içine almaktadır:

(A) Hidrazin ve hidroksilamin ile bunların inorganik tuzları.

(B) Bu fasla dahil olup da, bundan önceki pozisyonlarda yer almamış     bulunan metal oksitler, hidroksitler ve peroksitler.

Bu ürünlerin en önemlileri şunlardır:

(1) Hidrazin ve inorganik tuzları.

Hidrazin (NH₂.NH₂), amonyağın sodyum hipoklorit ile okside edilmesi suretiyle elde edilen bazik bir ürün olup, ayrıca hidrat halinde (NH₂.NH₂.H₂O) de bulunur. Renksiz, gözyaşartıcı ve havada  tüten bir sıvıdır. Güçlü bir indirgen madde olup, patlayıcı maddeler imalatında veya kimyasal sentezlerde kullanılır.

Hidrazinin inorganik tuzları, hidrazinin mineral asitlerle olan reaksiyonu sonucunda elde edilir ve bu pozisyonda yer alır. Bunların en önemlisi hidrazin sülfat olup, soğuk suda az çözünen ve ısıtıldığında şiddetle ayrışan renksiz kristaller halindedir. Hidrazın sülfat, tahlillerde miar (reaktif) olarak ve metalürjide polonyumu tellürden ayırmada kullanılır.

Hidrazinin organik türevleri bu pozisyon haricindedir (29.28  pozisyonu).

(2) Hidroksilamin ve inorganik tuzları.

Hidroksilamin(NH₂OH), nitrometanın hidrolizi ile elde edilen bazik bir ürün olup, renksiz, rutubet çekici ve suda çok çözünen kristallar halindedir. 33°C’de erimekte ve 130°C’de şiddetle ayrışmaktadır.

Hidroksilaminin inorganik tuzları, hidroksilaminin mineral asitlerle olan reaksiyonu sonucunda elde edilir ve bu pozisyona dahildir. Bunların en önemlileri hidroksiamonyum klorürü, sülfatları ve nitratı olup, suda çözünen beyaz veya renksiz kristaller halindedir. Organik sentezlerde indirgen (redüktör ve yağ asitleri için antioksidan olarak kullanılmakta ve ayrıca kumaşların ağartılmasında, boyanmasında ve emprime yapılmasında ve reaktif olarak, v.s.’de kullanılmaktadır.

Hidroksilaminin organik türevleri bu pozisyon haricindedir (29.28 pozisyonu).

(3) Lityum oksit ve hidroksit. Lityum oksit (Li₂O) ve lityum hidroksit (LiOH) lityum nitrattan elde edilen beyaz renkte bir toz olup suda  çözünür. Fotoğrafçılıkta ve lityum tuzlarının imalinde kullanılır.

(4) Vanadyum oksitler ve hidroksitler. Vanadyum oksitlerin en önemlisi divanadyum pentaoksit (vanadik anhidrik) (V₂O₅) olup 26.15 pozisyonuna giren doğal vanadatlardan, vanadinitden ve 26.12 pozisyonuna düşen karnatitden elde edilir. Amorf veya kristal bünyeli külçe veya toz halinde olur. Rengi, sarı ile kırmızıya çalan kahverengi arasında değişir. Isıya maruz bırakılınca kızarır. Suda hemen hemen  çözünmez. Vanadyum tuzlarının, bazı mürekkeplerin imalinde kullanılmakta ve ayrıca katalizör olarak (sülfürik asit, ftalik anhidrit veya sentetik etanol imalinde) kullanılmaktadır.

Vanadyumun asitlerden oluşan birkaç hidroksitleri bulunmakta, bunlardan 28.41 pozisyonunda yer alan çeşitli vanadatlar elde edilmektedir.

(5) Nikel oksitler ve hidroksitler.

(a) Nikel oksit (NiO), nitrat  veya  karbonatın  doğrudan ısıtılarak toz haline getirilmesi(kalsine edilmesi) suretiyle elde edilir. Yeşilimtırak gri renkte bir toz olan bu oksitin yoğunluğu ve renk gölgesi imal tarzına göre değişir. Emaye sanayiinde, cam sanayiinde boyayıcı madde olarak ve organik sentezlerde de katalizör olarak kullanılan bazik bir oksittir.

(b) Nikelik oksit (seski oksit) (Ni₂O₃) emaye sanayiinde boyayıcı madde olarak ve alkali akümülatör plaklarının imalinde kullanılan siyah bir tozdur.

(c) Nikel hidroksit (Ni(OH)₂) ince yeşil bir toz olup alkali akümülatör plaklarının bileşeni olarak elektro kaplama işlerinde ve nikel katalizörlerin imalatında kullanılır.

Aşağıda yazılı olanlar bu pozisyona dahil değildir:

(a) Doğal nikel oksit (bunsenite) (25.30 pozisyonu).

(b) Saf olmayan nikel oksitler, yani nikel oksit tortuları, granüle      şekildeki nikel oksit ("Yeşil nikel oksit") (75.01 pozisyonu).

(6) Bakır oksitleri ve hidroksitleri

(a) Bakır oksit (kırmızı bakır oksit) (Cu₂O). Bakır asetattan veya bakır sülfattan elde edilir. Kristalize kırmızı bir toz olup suda çözünmez. Camları (işaret camlarını) kırmızıya boyamada, paslanmaya veya yosun tutmaya engel olucu boyaların imalinde, sentetik kıymetli taşların (suni zümrüt) elde edilmesinde ve ziraatte zararlı mantarları yok etmede kullanılır.

(b) Kupri oksit (siyah bakır oksit) (CuO). Bakır nitrat veya karbonattan veya metalinin oksidasyonundan elde edilir. Kestane parlaklığında siyah tozlar veya taneler halinde olup, suda çözünmez. Emaye sanayiinde, yeşil renkli cam imalinde ve seramik sanayiinde ve boya imalinde pigment olarak kullanılır. Bundan başka, elektrik pillerini depolarize etmede ve organik kimyada oksitleyici madde ve katalizör olarak da kullanılır.

(c) Bakır hidroksitleri Bunların en yaygın olanı kupri hidroksit (Cu(OH)₂) olup, mavi renkte katı bir cisimdir. Yalnız başına veya karışım halinde bir pigment (Bremen mavisi) olarak kullanılır. Bundan başka, bazı pigmentlerin (örneğin suni ışıkta kalıcı olan peligot mavisi gibi) imalinde ve rayon imalinin kupramonyum işleminde bir solvent olarak kullanılan  "Schweitzer reaktifi" olarak bilinen amonyaklı çözeltinin hazırlanmasında da kullanılmaktadır.

Doğal bakır oksit (cuprite) ile doğal kupri oksit (Tenorite) bu pozisyonun  haricindedir. (26.03 pozisyonu).

(7)        Germanyum oksitleri. Germanyum oksitlerinin en önemlisi germanyum dioksit (GeO₂) olup germanyum, maden metalürjisinde doğal bakır germanat sülfüründen (germanit) (26.17 pozisyonu) veya klorürün hidrolizinden elde edilir. Beyaz renkte bir toz olup, suda az çözünür. Transistörlerde ve sairede germanyum metalinin hazırlanmasında, tıpta ve özel cam imalinde kullanılır.

(8)        Molibden oksitleri ve hidroksitleri. Molibden oksitlerinin en önemlisi molibden trioksit (MoO₃) olup, 26.13 pozisyonunda

yer alan doğal sülfürden, molibdenitden elde edilir. Kristal bünyeli beyaz renkte bir üründür. Isıtıldığı zaman rengi sarıya döner ve suda hemen hemen çözünmez. Organik sentezlerde (fitalik anhidrit imalinde) katalizör olarak kullanılır.

 Bundan başka bir de ressamlar  tarafından yalnız başına veya karışım halinde olarak molibden mavisi ve mineral indigo isimleri altında kullanılmakta olan mavi oksitler de vardır (bunların kendi halinde olanları 32.Fasılda yer alır.

Hidroksitler meyanında molibdik asit (H₂MoO₄) sayılabilir. Bu asit, beyaz veya sarımtırak renkte bir toz olup suda az çözünür. Katalizör olarak kullanılmakta ve aynı zamanda seramik sanayiinde (sırlar) kullanılmaktadır. 28.41 pozisyonuna dahil molibdatlar bu hidroksitlerden türetilmiştir.

Doğal molibden oksiti (molibden okrası, molibdite) bu pozisyon dışındadır (25.30 pozisyonu).

(9)  Antimon oksitleri

(a) Trioksit  veya  antimon  anhitriti  (Sb₂O₃).  Antimon metalinin oksidasyonu ile veya doğal antimon sülfürden (stibnite) elde edilen beyaz toz veya iğne şeklinde kristaller halinde olup, suda hemen hemen çözünmez. "Antimon beyazı" adı altında bu pozisyona dahil olan saf oksit anlaşıldığı gibi bu oksidin çinko oksid ile olan ve 32. Fasılda yer alan karışımı da anlatılmaktadır. Antimon trioksit boyacılıkta, donuklaştırıcı olarak emaye sanayiinde (demirin emayesinde), çanak çömlek sanayiinde (sırlar), genleşme  katsayısı düşük  olan camların (lamba camlarının) imalinde ve sentetik kıymetli taşların veya yarı kıymetli taşların (suni yakut, topaz ve  Süleyman taşı) elde edilmesinde kullanılmakta ve aynı zamanda 28.41 pozisyonundaki antimonitleri  vermektedir.

(b) Pentaoksit veya antimonik anhidrit (Sb₂O₅). Antimon madeninin oksidasyonu ile veya antimon nitratın kalsine edilmesi suretiyle elde edilen sarı bir toz olup, emaye sanayiinde donuklaştırıcı olarak kullanılmakta ve aynı zamanda 28.41 pozisyonundaki antimonyatları vermektedir.

(c)  Tetroksit (Sb₂O₄), pentoksidin ısıtılması suretiyle elde edilen  beyaz  bir tozdur.

Doğal antimon trioksitler (senarmontite ve valentinite) ile doğal antimon tetraoksit (cervantite) gibi maden cevherleri bu  pozisyon haricindedir. (26.17 pozisyonu)

(10) Berilyum oksit ve hidroksit

(a) Berilyum oksit (BeO). Berilyum nitrat veya berilyum sülfattan elde edilen beyaz bir toz olup suda erimez. Kristalleşebilir. Berilyum tuzlarının hazırlanmasında, sentetik kıymetli veya yarı kıymetli taş imalinde ve katalizör olarak kullanılır.

(b) Berilyum hidroksit (Be(OH)₂). Alumina görünümünde beyaz bir tozdur.

(11) Kalsiyum oksit, hidroksit ve peroksit. Bu pozisyon, yalnızca çökeltilmiş kalsiyum karbonatın kalsine edilmesiyle elde edilen saf haldeki yani içinde artık bilfiil kil, demir oksit, manganez oksit ve saire bulunmayan kalsiyum oksit (CaO) ile kalsiyum hidroksiti (Ca(OH)₂) içine alır.

Bu pozisyon, bir elektrik fırınında adi sönmemiş kirecin eritilmesiyle elde edilen erimiş kireci de kapsar. Bu ürün yüksek oranda saftır (yaklaşık olarak %98 kalsiyum oksit); kristalize ve genellikle renksizdir. Özellikle, fırınların erimeyen türden astarla kaplanmasında, potaların imalatında ve betonlarda, küçük parçalar halinde, aşınmaya karşı dirençlerini artırmada kullanılır.

Kalsiyum peroksit (CaO₂), beyaz veya sarımtırak renkte, hidrate edilmiş (genellikle 8 H₂O ile) bir toz olup suda az çözünür. Bakterisit ve deterjan olarak, tıpta ve kozmetiklerin  hazırlanmasında kullanılmaktadır.

Sönmemiş kireç (kalsiyum oksit-ticari kireç) ile sönmüş kireç   (kalsiyum hidroksit) bu pozisyon haricindedir. (25.22 pozisyonu).

(12) Manganez hidroksitler

(a) Mangan hidroksit (Mn(OH)₂). Suda çözünmeyen beyazımtırak bir tozdur.

(b) Manganik hidroksit (Mn(OH)₃). Manganik oksitten (Mn₂O₃), türetilmiş kahverenginde bir toz olup, boyaların hazırlanmasında manganez esmeri ve manganez linoleatin üretiminde kullanılır.

(c) Manganez tuz hidroksit. Tuz oksitten (Mn₃O₄), elde edilir.

Hidrate olmayan manganez oksitleri ile 26.02 pozisyonundaki bir maden cevheri olan hidrate manganez oksit (doğal manganik hidroksit) (manganite) bu pozisyon dışındadır. (28.20 pozisyonu)

(13) Zirkonyum   dioksit  (zirkonya)  (ZrO₂),  zirkonyum  oksiti, kristalize bir doğal zirkonyum slikat olan zirkon ile (26.15 veya 71.03 pozisyonları) karıştırmamalıdır.

Suni zirkonyum oksit, yukarıda belirtilen maden cevherinden veya zirkonyum tuzlarından elde edilir. Beyazımtırak renkte ısıya dayanıklı bir toz olup, erime noktası 2600°C dolayındadır. Zirkonyum oksit, kimyasal maddelerin etkilerine karşı koyan ısıya dayanıklı bir ürün olarak, seramik sanayiinde pigment ve donuklaştırıcı madde olarak (zirkonyum beyazı), aşındırıcı madde olarak, camın terkibine  dahil bir unsur olarak ve katalizör olarak kullanılmaktadır.

Doğal zirkonyum oksit veya baddeleyite 26.15 pozisyonunda yer alan bir cevherdir.

(14) Kadmiyum oksit ve hidroksit.

(a) Kadmiyum oksit (CdO). Kadmiyum hidroksitin veya  kadmiyum karbonatın kalsine edilmesi suretiyle elde edilen ve bu işlem sırasındaki ısı derecesine göre az çok esmerimtrak sarı renkte bir tozdur. Katalizör olarak ve seramik sanayiinde kullanılır.

(b) Kadmiyum hidroksit (Cd(OH)₂). Beyaz bir tozdur.

(15) Kalay oksitler ve hidroksitler.

(a) Kalay oksit (kahverengi oksit) (SnO). Elde edilme biçimine göre gri veya siyah kristaller halinde ya da mavimtrak, kırmızımtırak veya yeşilimtırak parıltılı zeytuni-kahverengi toz halinde olabilir. Suda çözünmez.

Bu oksit çift yönlü (amfoterik) olup 28.41 pozisyonunda yer alan stanitleri verir. Organik sentezlerde indirgen madde veya katalizör olarak kullanılır.

(b) Stanik oksit (stanik anhidrit, dioksit) (SnO₂). Beyaz (kalay beyazı) veya gri (kalay külü) renginde suda erimeyen bir tozdur. Beyaz oksit, seramik veya cam sanayiinde matlaştırıcı olarak, gri toz ise metal, ayna, v.s.’nin cilalanmasında ve aynı zamanda vitrifiye bileşiklerin elde edilmesinde kullanılır. Bu oksit, bazen "macun tozu" olarak da bilinir, ancak bu terim bu oksitin kurşun oksitle olan karışımını da (38.24 pozisyonu) ifade eder.

Stanik oksit, amfoterik olup, 28.41 pozisyonundaki stanatları verir.

(c) Stanik asit veya stanik hidroksit (Sn(OH)₄). Alkali bir hidroksitin stanik bir tuz üzerine olan etkisiyle elde edilir. Beyaz bir toz halinde olup metastanik aside dönüşebilir.

(d) Meta-stanik asit. Stanik asitten elde edilir; suda erimeyen bir tozdur. Seramikte matlaştırıcı olarak ve cam sanayiinde aşındırıcı olarak kullanılır.

Bu stanik asitler 28.41 pozisyonunda yer alan stanatları verir.

Aşağıda yazılı olanlar bu pozisyona dahil değildir:

(a) Bir cevher olan doğal kalay oksit (cassiterite) (26.09 pozisyonu).

(b) Metalin erimesi sırasında elde edilen kalay oksit ile kalayın karışımı olan kalay cürufu (26.20 pozisyonu).

(16) Tungsten oksitler ve hidroksitler. Tungsten oksitlerinin en önemlisi tungstik oksit (WO₃) (Tungstik anhidrit, tungsten trioksit) olup, bu maddenin üretimi sırasında 26.11 pozisyonundaki doğal tungstatların (Wolframite, scheerite (tungsten cevheri)) işlenmesiyle elde edilir. Limon sarısı renginde kristal bünyeli toz halindedir. Isıtıldığı zaman rengi turuncuya dönmektedir. Suda çözünmez. Elektrik ampullerinin içindeki tellerin (filamanların) imalinde ve seramik boyalarında kullanılır.

Tungstenin, tungstik asit (H₂WO₄) (sarı hidrat) de dahil olmak üzere bir kaç çeşit hidroksiti bulunmakta ve bunlar 28.41 pozisyonunda yer alan tungstatları vermektedir.

Doğal tungsten oksit (tungsten okrası, tungstite) bu pozisyon haricindedir (25.30 pozisyonu).

(17) Civa oksitler. Bunların en önemlisi civa oksit (HgO) olup, merkürük nitratın kalsine edilmesi kristalize toz olan kırmızı oksiti meydana getirir. Sarı oksit ya merkürük klorürün bir solüsyonunun alkali bir hidroksitle çökeltilmesi suretiyle veya civanın doğrudan doğruya oksidasyonu ile elde edilen amorf bir toz olup, kırmızı oksitden daha yoğun ve daha az aktiftir. Civa oksitleri zehirlidir ve ışığa maruz kalınca kararır. Göz hastalıklarında (özellikle kırmızı oksit), sualtı boyalarının imalinde ve civa tuzlarının üretiminde ve aynı zamanda katalizör olarak kullanılmaktadır.

(18) Bizmut oksitler ve hidroksitler

(a)       Dibizmut  trioksit  (Bi₂O₃). Bizmut nitratından veya karbonatından elde edilir. Açık sarı renkli bir toz olup, suda çözünmez ve ısıtıldığı zaman kızarır. Cam veya seramik sanayinde kullanılır.

(b) Dibizmut  pentaoksit  (kırmızı oksit) (Bi₂O₅). Kahve rengine yaklaşan kırmızı bir tozdur.

(c)  Bizmut  hidroksit (Bi(OH)₃).

Esas olarak trioksitlerden oluşan doğal bizmut okrası bu pozisyon  haricindedir (26.17 pozisyonu).

TALİ FASIL V

İNORGANİK ASİTLERİN VE METALLERİN TUZLARI VE PEROKSİ TUZLARI

GENEL AÇIKLAMALAR

Metal tuzlar, bir asitteki hidrojen elementinin bir metal veya amonyum iyonu (NH₄⁺) ile yer değiştirmesi suretiyle elde edilirler. Bunlar, sıvı halde veya çözelti halde elektrolitler olup, katotta bir metal (veya bir  metal iyon) verirler.

Nötr tuzlarda bütün hidrojen atomları metalle yer değiştirir, ancak  asit tuzları, metalle yer değiştirebilecek bir kısım daha hidrojen içerirler; bazik tuzlar, asiti (örn., kadmiyumun bazik sülfatı (CdSO₄.CdO) nötralize etmek için gerekli olandan daha fazla miktarda bazik oksit içerirler.

Tali Fasıl V, Tali Fasıl II'de sınıflandırılan asitlerin metal tuzlarını (ametallerden elde edilen asitler) veya Tali Fasıl IV'deki asitlerin metal tuzlarını (asit fonksiyonlu metal hidroksitleri) kapsar.

Çift veya kompleks tuzlar.

Bazı çift veya kompleks tuzlar, özellikle, 28.26 ila 28.41 pozisyonları ile ilgilidir; örneğin, florosilikatlar, floroboratlar ve diğer kompleks flor tuzları (28.26 pozisyonu), şaplar (28.33 pozisyonu), kompleks siyanürler (28.37 pozisyonu). Özel olarak tanımlanmamış çift veya kompleks tuzlarla ilgili olarak 28.42 pozisyonunun Genel Açıklama Notuna bakınız.

Aşağıda yazılı olanlar bu Tali Fasıl haricinde bırakılmıştır:

(a)  25. Fasıldaki tuzlar (örn., sodyum klorür).

(b)  26. Fasıldaki cevherleri veya diğer ürünleri teşkil eden tuzlar.

(c) Kıymetli metallerin (28.43 pozisyonu), radyoaktif elementlerin (28.44 pozisyonu) veya itriyum, skandiyum veya nadir toprak metallerinin (28.46 pozisyonu) bileşikleri.

(d) Fosfürler, karbürler, hidrürler, nitrürler, azürler, silisürler ve  borürler (28.48 ila 28.50 pozisyonları) ve ferrofosforlar (Bölüm XV).

(e)  31. Fasıldaki tuzlar.

(f)  32. Fasıldaki pigmentler, müstahzar boyalar, matlaştırıcılar, emayeler ve diğer müstahzarlar. Bu Tali Fasıl, doğrudan doğruya renk maddesi olarak kullanılmaya uygun olan ve karışık halde bulunmayan metal tuzları kapsar (lüminoforlar-ışık verenler-hariç); renk maddelerini teşkil etmek üzere kendi aralarında veya diğer ürünlerle karıştırıldıkları zaman bu gibi tuzlar 32. Fasıla girerler. Karıştırılmış halde olsunlar veya olmasınlar  lüminoforlar (ışık verenler) 32.06 pozisyonuna girerler.

(g) 38.08  pozisyonundaki  dezenfektanlar,  insektisitler,  fungisitler, zararlı otları yok ediciler, vb.

(h)  Metallere  lehim  ve  kaynak yapılmasında kullanılan sıvı müstahzarlar ve diğer yardımcı müstahzarlar, vb. (38.10 pozisyonu).

(ij) Alkali veya alkalin toprak metallerin halojenürlerinin, her biri 2,5 gramdan az olmayan kültür kristalleri (optik elementlerin dışındakiler)  (38.24 pozisyonu); bunlar, optik elementler şeklinde oldukları zaman 90.01  pozisyonunda sınıflandırılırlar.

(k)  Kıymetli veya yarı kıymetli taşlar (doğal veya sentetik) (71.02 ila 71.05  pozisyonları).

28.26-  FLORÜRLER; FLOROSİLİKATLAR, FLOROALÜMİNATLAR VE DİĞER KOMPLEKS FLOR TUZLARI.

- Florürler:

2826.11 -- Amonyum veya sodyum florür

2826.12 -- Alüminyum florür

2826.19 -- Diğerleri

2826.20 - Sodyum veya potasyum florosilikatları

2826.30 - Sodyum hekzafloroalüminat (sentetik kriolit)

2826.90 - Diğerleri

(A) FLORÜRLER

Bu Tali faslın girişinde belirtilen hariç bırakımlara bağlı kalınmak suretiyle, bu pozisyon, florürleri kapsar (yani 28.11 pozisyonundaki hidroflorik asitlerin metal tuzları).

En önemli florürler:

(1)      Amonyum florürler: Nötr florür (NH₄F) ve asit florür (NH₄F.HF). Bunlar havanın rutubetini alarak kendi kendine erirler, renksizdirler. Zehirli kristallerdir, suda erirler. Kullanış yerleri: Antiseptik olarak (havyan derisi ve ahşap malzemelerin muhafazasında); fermantasyon kontrol etmek için (hidroflorik asit yerine); boyamada mordan olarak (renk sabitleştirici); cam oymacılığında (asit florür); bakır yüzeyleri temizlemede; metalürjide (filizlerin parçalanmasında, platinin elde edilmesinde), vb.

(2)      Sodyum florürler. Nötr florür (NaF) ve asit florür (NaF.HF). 25.29  pozisyonundaki kalsiyum florürün sodyum tuzuyla birlikte yakılarak toz haline getirilmesiyle elde edilir. Renksiz kristaller halinde, suda fazla çözünmez ve zehirlidir. Amonyum florürler gibi, antiseptik olarak kullanılırlar (hayvan derisi, ağaç, yumurtaların muhafazasında), fermantasyon kontrolünde ve cam oymacılığında ve camın katılaştırılmasında, aynı zamanda emaye renklendirilmesinde ve parazit öldürücülerin imalatında kullanılırlar.

(3)      Alüminyum florür (AlF₃). Hidroflorik asitten ve boksitten hazırlanır. Kristalleri renksizdir, suda çözünmezler. Emayede ve seramik sanayinde eritici olarak ve hidrojen peroksidin saflaştırılmasında da kullanılır.

(4)      Potasyum florürler. Nötr potasyum florür (KF.2H₂O) renksiz olarak  meydana gelir, havanın rutubeti ile erir, kristalleri zehirlidir, suda kolay erir. Aynı zamanda bir asit florürdür (KF.HF). Sodyum  florürün kullanıldığı yerlerde kullanılır. İlaveten, asit florür, tantal ve zirkonyumun metalurjisinde kullanılır.

(5)      Kalsiyum florür (CaF₂). 25.29 pozisyonundaki doğal kalsiyum  florürden (florit, florspar) hazırlanır. Kristalleri renksizdir, suda çözünmez; veya jelatin durumunda olabilir. Metalurjide (özellikle magnezyumun magnezyum klorürden (carnallite) elektrolizinin hazırlanmasında) eritici olarak ve cam ve seramik  imalatında kullanılır.

(6)        Krom triflorür (CrF₃. 4 H₂O). Koyu yeşil toz halinde, suda erir. Sulu çözeltisi camı eritir. Boyacılıkta renk sabitleştirici (mordan) olarak kullanılır.

(7)        Çinko florür (ZnF₂). Beyaz toz halinde, suda erimez, odunların emdirilerek (emprenye) dayanıklılığının artırılmasında, emayenin hazırlanmasında ve galvanizlemede kullanılır.

(8)        Antimon florürler. Hidroflorik asitin antimon oksit üzerindeki etkisi antimon triflorürü verir (SbF₃), hava rutubeti ile iğne şeklinde beyaz kristal oluşturur, suda çözünür ve antimon pentaflorür (SbF₅), koyu mayi halindeki sıvı olup suda hışırtılı bir ses çıkartarak  hidrat (2H₂O ile) meydana  getirir. Bu tuzlar

seramikte, boyacılıkta ve dokuma sanayinde boyama ve basma işlerinde mordan olarak kullanılırlar.

(9) Baryum  florür  (BaF₂). Hidroflorik asitle baryum oksitten, sülfürden veya karbonattan hazırlanır. Beyaz toz halinde, suda az çözünür; zehirlidir. Seramikte veya emayecilikte renk pigmenti olarak, cesetlerin korunmasında antiseptik olarak, böcek öldürücü olarak, vb. kullanılır.

Bu  pozisyon, ametal florürleri kapsamaz (28.12 pozisyonu).

(B) FLOROSİLİKATLAR

Florosilikatlar 28.11 pozisyonundaki hekzaflorosilisik (H₂SiF₆) asitin tuzlarıdır.

(1) Disodyum hekzaflorosilikat  (sodyum  florosilikat)  (Na₂SiF₆). Silisyum florürden elde edilir; süperfosfatların elde edilmesinde yan üründür. Beyaz toz halinde, yalnız soğuk suda az olarak çözünür. Şeffaf olmayan camların ve emayelerin imalatında, sentetik taş yapımında, asite dayanıklı çimento yapımında, fare zehirinde, böcek öldürücülerde; berilyum metalinin (elektrolitik) elde edilmesinde; kalayın elektrolizle rafine edilmesinde; lateksin  pıhtılaştırılmasında (koagülasyonunda); antiseptik olarak kullanılırlar.

(2) Dipotasyum hekzaflorosilikat (potasyum florosilikat)  (K₂SiF₆). Beyaz, kokusuz, toz halinde kristal, suda az çözünür, hidroklorik asitte çözünür. Cam emaye eriyiğinin hazırlanmasında, seramikte, böcek öldürücülerde, sentetik mika yapımında; alüminyum ve magnezyumun metalurjisinde kullanılır.

(3)  Kalsiyum  hekzaflorosilikat   (kalsiyum  florosilikat)  (CaSiF₆). Beyaz kristalimsi toz; suda çok az çözünür; seramikte beyaz renk pigmenti olarak kullanılır.

(4) Bakır hekzaflorosilikat (bakır florosilikat) (CuSiF₆.6H₂O). Mavi  kristalli toz, suda çözünür, zehirlidir. Mantar öldürücü veya  beneklilik (mottled) etkisi yaratmak için olarak kullanılır.

(5) Çinko  hekzaflorosilikat (çinko florosilikat) (ZnSiF₆. 6 H₂O). Kristalli toz, suda çözünür; kalsiyum florür örtüsünü vermek için kalsiyum bileşikleriyle reaksiyona girer. Betonu sertleştirmede, elektrolizle çinko kaplamada, antiseptik olarak ve ağaç hastalıklarında fungisit olarak kullanılır.

(6) Baryum hekzaflorosilikat (baryum florosilikat) (BaSiF₆). Beyaz toz, Colorado böceğinin ve diğer böceklerin veya zararlı hayvanların imhasında kullanılır.

(7) Diğer florosilikatlar. Magnezyum  florosilikat  ve  alüminyum florosilikat; çinko florosilikat gibi, bunlar da betonun sertleştirilmesinde kullanılırlar. Krom florosilikat ve demir florosilikat, boya hammaddesi sanayiinde kullanılır.

Bu pozisyon, doğal bir alüminyum florosilikat olan topazı kapsamaz    (Fasıl 71).

(C) FLOROALÜMİNATLAR VE DİĞER KOMPLEKS FLOR TUZLARI

(1) Trisodyum  hekzafloroalüminat   (sodyum   hekzafloroalüminat) (Na₃AlF₆), sentetik kriolit, sodyum florürle birlikte aluminyumun birleştirilmesiyle veya alüminyum oksitin hidroflorik asitin içinde sodyum klorürle çökeltilmesi yoluyla elde edilir. Beyazımsı kristal kümeler halinde oluşur. Alüminyum metalürjisinde, emayecilikte, cam üretiminde, pirotekni imalatında ve böcek öldürücü olarak doğal kriolit (25.30 pozisyonu) yerine kullanılır. [15.10.2002-24907 R.G Madde 105]

(2) Floroboratlar.  Sodyum  floroborat  (dezenfektan),  potasyum floroborat (emayede kullanılır), krom floroborat ve nikel floroborat (elektrolizle  kaplamada kullanılır), vb.

(3) Florosülfatlar.  Bilhassa  amonyum  antimon  florosülfat ((NH₄)₂SO₄SbF₃)  veya "Haen tuzu"; metali ve camı aşındırabilen çözünebilir kristaller halindedir. Boyacılıkta renk sabitleştirici (mordan) olarak kullanılır.

(4) Florofosfatlar. Örneğin; doğal magnezyum florofosfat (wagnerite) (25.30 pozisyonu) veya alüminyum lityum florofosfattan (amblygonite) (25.30 pozisyonu) elde edilir.

(5) Florotantalatlar   (tantal   metalurjisinde   elde   edilir); florotitanatlar,florogermanatlar,floroniobatlar, florozirkonatlar (zirkonyum metalurjisinde elde edilir), florostanatlar, vb.

Bu pozisyon, metal florür oksitleri (berilyumun, vb.) ve kompleks florüroksit tuzları içine alır, fakat metal olmayan florür oksitleri içermez (28.12 pozisyonu).

Floroformatlar, floroasetatlar veya diğer organik kompleks florür tuzları bu pozisyon haricindedir (Fasıl 29).

28.27– KLORÜRLER, OKSİKLORÜRLER  VE  HİDROKSİKLORÜRLER; BROMÜRLER VE OKSİBROMÜRLER; İYODÜRLER VE OKSİ İYODÜRLER.

2827.10 -  Amonyum klorür

2827.20 -  Kalsiyum klorür

        - Diğer klorürler:

2827.31 -- Magnezyum klorür

2827.32 -- Alüminyum klorür

2827.33 -- Demir klorür

2827.34 -- Kobalt klorür

2827.35 -- Nikel klorür

2827.36 -- Çinko klorür

2827.37 -- Kalay klorür

2827.39 -- Diğerleri

        - Oksiklorürler ve hidroksiklorürler:

2827.41 -- Bakır

2827.49 --Diğerleri

        - Bromürler ve oksibromürler:

2827.51 -- Sodyum veya potasyum bromürler

2827.59 -- Diğerleri

2827.60 - İyodürler ve oksiyodürler

Bu Tali Fasılın girişinde belirtilen istisnalar hariç olmak üzere, bu pozisyon, metallerin veya amonyum iyonlarının (NH₄⁺) klorürlerini, klorür oksitlerini (oksiklorürler), hidroksiklorürlerini (klorür hidroksitleri), bromürlerini, bromür oksitlerini (oksibromürler) iyodürlerini ve iyodür oksitlerini (oksiiyodürler) içine alır. Ametallerin halojenleri ve oksi halojenleri bu pozisyon haricindedir (28.12 pozisyonu).

(A) KLORÜRLER

Bu grup, hidrojen klorürün (28.06 pozisyonu) tuzlarını içine alır.

Burada yer alan klorürlerin başlıcaları şunlardır:

(1)  Amonyum klorür (amonyak tuzu, amonyum muriate) (NH₄Cl). Hidrojen klorürün amonyakla nötrolizasyonunun sonucudur. Kristal kümeler veya süblimasyonla elde edilen hamur, çiçek veya toz halinde olabilir. Saf olduğu zaman renksiz, diğer durumda sarımtraktır; suda çözünür. Metallerin parlatılmasında, dokuma sanayiinde basma ve boyama işleminde, debagatlamada, gübre olarak, Löklanşe (Leclanché) pillerinin imalinde, vernik ve yapıştırıcıların sertleştirilmesinde, elektrolizle kaplamada, fotoğrafçılıkta (sabitleştirici solüsyon), vb. yerlerde kullanılır.

Amonyum klorür içeren gübrelerle ilgili olarak 31.02 pozisyonunun Açıklama Notuna bakınız.

(2)  Kalsiyum klorür (CaCl₂). Bu bileşik, ya doğal Strassfurt tuzundan ya da sodyum karbonatın yan ürünü olarak elde edilir. Saflığına bağlı olarak beyaz, sarımtırak veya kahverengi rengindedir. Nem çekici (higroskopik) bir ürün olup, katı veya ergimiş halde veya gözenekli ve pul pul olabilir veya 6 H₂O ile hidrat haline (kristal veya granüle) getirilebilir. Soğutucu karışımlarda, soğuk havada betonlama işlemlerinde, yol veya sert toprak zeminlerde tozlanmayı önleyici kaplama malzemesi olarak, organik sentezlerde katalizör, dehidrasyon veya kondensasyon unsuru olarak (Örneğin; fenolden aminlerin elde edilmesinde) ve gazların kurutulmasında kullanılır. Tıpta da kullanılmaktadır.

(3)  Magnezyum klorür (MgCl₂). Potasyum tuzlarının çıkartılmasında yan  ürün olarak elde edilir. Suyu alınmış yarı şeffaf kütleler halinde, silindir şeklinde, tablet veya pirizma şeklinde olabilir veya sulu halde iğne şeklinde renksiz bir görünümde olabilir. Suda çözünür. Çok sert çimento üretiminde (Örneğin yekpare döşeme kaplamaları için), pamuk veya diğer dokumaya elverişli maddelerin aprelenmesinde, dezenfektan olarak veya antiseptik olarak tıpta ve odunun yanmaz hale getirilmesinde kullanılır.

Doğal magnezyum klorür bu pozisyon haricindedir (25.30 pozisyonu).

(4)  Alüminyum  klorür (AlCl₃). Klorun alüminyum üzerine veya hidrojen  klorürün alüminyum oksit üzerine etkisi ile elde edilir. Susuz veya kristal olarak veya koyu kıvamlı sulu çözelti halinde olabilir. Havaya maruz bırakılınca susuz tuz kristalleri duman çıkarır. Katı klorür, organik sentezlerle, boyacılıkta mordan olarak kullanılır. Sulu çözeltisi, ağaç ürünlerinin korunmasında, yün temizliğinde ve dezenfektan olarak, vb. kullanılır.

(5)  Demir klorürler.

(a)      Ferro klorür (FeCl₂). Susuz (ince pul, ince tabakalar veya yeşilimsi sarı toz halinde) veya 4 H₂O ile sulu halde (yeşil veya mavimsi kristal halinde); veya yeşil sulu çözelti halinde bulunur. Havada okside olur ve sarı renk alır. Genellikle şişelerin muhteviyatını oksidasyondan korumak için birkaç damla alkol ilave edilmiş ve ağızları dikkatlice

kapatılmış şişelerde sunulur. Kimyada indirgeyici ve mordan olarak kullanılır.

(b) Ferrik klorür (FeCl₃). Demir oksitin veya karbonatın veya demirin hidroklorik asitte çozünmesiyle veya sıcak demirin üzerine klorür  gazı geçirilerek elde edilir. Susuz halde iken sarı, kahverengi veya kırmızı renkli küme halinde bulunur. Havada kendi kendine erir ve suda çözünür veya hidrate (5 veya 12 H₂O ile) edilmiş halde turuncu renkte kırmızı veya eflatun kristal şeklindedir. Sıvı demir klorür piyasada koyu kırmızı sıvı solüsyon halinde bulunur. Ferro klorürden daha fazla kullanım alanı vardır. Örn; sanayi suyunun  temizlenmesinde, mordan olarak, fotoğrafçılıkta ve fotogravür işlerinde, demirin pastan korunması için üzerine hafif bir oksit tabakası teşkilinde (patina), tıpta (kan durdurucu (hemostatik) ve damarları daraltıcı (vasokonstriktif) müstahzarların imalinde) ve özellikle oksidan olarak kullanılmaktadır.

(6) Kobalt diklorür (kobalt klorür)(CoCl₂.6H₂O). Pembe, kırmızı veya eflatun kristaller halinde olup, ısıtılınca mavileşir; suda çözünür. Higrometre imalatında, yazıldığı anda görülmeyip ateşte okunabilen mürekkep yapımında, gaz maskelerinde emici olarak kullanılır.

(7) Nikel diklorür (NiCl₂). Susuz sarı talaş veya pul şeklinde veya 6H₂O ile hidrate edilmiş, havadan aldığı nem ile eriyebilen yeşil kristalli bir yapısı vardır. Suda kolay çözünür. Boyacılıkta mordan (renk sabitleştirici) olarak, elektrolizle nikel kaplama banyolarında veya gaz maskelerinde emici olarak kullanılır.

(8) Çinko klorür (ZnCl₂). Çinko klorür kızgın çinko filizi (ham veya tutya taşı) (26.O8 pozisyonu) üzerinden hidrojen klorür geçirilerek elde edilir veya pozisyonunda (26.20) sınıflandırılan artık veya küllerden çıkarılır. Beyaz kristal küme halinde, erimiş veya granüle halde bulunur. Havanın nemi ile bir miktar eriyebilir. Suda çözünür, yakıcı ve çok zehirlidir. Antiseptik olarak, mantar öldürücü (fungusit), su emici olarak, odunların yanmaz hale getirilmesinde, hayvan derilerinin muhafazasında, selülozun sertleştirilmesinde ve organik sentezlerde kullanılır. Aynı zamanda lehim pastası olarak, boyacılıkta renk  sabitleştirici, yağların saflaştırılmasında veya diş dolgularının veya ilaçların imalatında kullanılır. (dağlama antiseptikleri)

(9) Kalay klorürler.

(a)     Kalay klorür (kalay diklorür) (SnCl₂). Reçineli yapıda, küme halinde veya beyaz veya sarımsı kristal (2 H₂O ile) halinde  bulunur. Ya da aynı renkte eriyik halinde olabilir. Aşındırıcıdır; havada bozulur. Mensucat boyama işlerinde indirgenolarak veya renk sabitleştirici olarak, tekne boyamacılığında, ipek kumaşlarda veya elektrolitik kalay kaplamada kullanılır.

(b)     Stannik klorür (kalay tetraklorür) (SnCl₄). Susuz durumda renksiz veya sarımsı sıvı olarak bulunur. Nemli havada beyaz dumanlar çıkarır. Hidrate durumda renksiz kristal halindedir; veya jelatin halinde olabilir. Mensucat boyama işlerinde sa-bitleştirici veya stan klorür ve altın tuzu ile karıştırıldığında porselenlerde Cassius eflatunu elde edilmesinde kullanılır.

(10) Baryum  klorür  (BaCl₂).  Doğal  baryum karbonat (witherite) veya sülfattan (barytes) elde edilir. Suda çözünür; susuz veya eriyik halde (sarı renkli tozlar halinde) olabilir veya 2 H₂O ile hidrate olabilir (ince tabakalı kristal veya tablet halinde). Boyacılıkta, seramikçilikte, parazit öldürücü veya fare öldürücü, olarak sanayii sularının arıtılmasında, vb. kullanılır.

(11) Titan  klorür.  En  önemlisi  titan tetraklorürdür (TiCl₄), doğal titan dioksit ve karbon karışımına klorun etkisiyle titan metalürjisinden elde edilir. (rutile, brookite, anatase) Renksiz veya sarımsı keskin kokulu sıvı halindedir; nemli havada duman çıkarır; suyu absorbe eder ve su ile hidrolize olur. Boyacılıkta boya sabitleştirici imalatında, seramiğe alaca desen vermede, duman perdesi yapmak amacıyla veya organik sentezlerde kullanılır.

(12) Krom klorürler.

(a) Krom klorür (CrCl₂). İğne şekilli kristaller veya gök mavisi eriyik halinde bulunur. İndirgeyici elemandır.

(b) Kromik klorür (CrCl₃). Pembe veya turuncu kristal tabakalar halinde veya hidrate halde (6 veya 12 H₂O ile) yeşil veya eflatun kristal halinde bulunur. Mensucatın boyanmasında renk sabitleştirici olarak, debagatte, elektrolitik krom kaplamada, organik sentezlerde ve sinterli krom elde edilmesinde kullanılır.

(13) Manganez diklorür (MnCl₂). Hidrojen klorür ile dialogit (26.02 pozisyonu), rodokrosit veya doğal karbonatın işleme tabi tutulmasıyla elde edilir. Susuz halde pembe renkte kristal yapılı veya hidrate halde (Örn; 4 H₂O  ile) pembe renkli kristal halinde bulunur, havanın nemi ile erir ve suda çözünür. Kahverengi boya veya bazı ilaçların imalatında, katalizör olarak ve mensucatta baskı yapımında kullanılır.

(14) Bakır klorürler.

(a) Bakır monoklorür (CuCl). Kristal toz halinde veya renksiz kristal şeklinde bulunur, hemen hemen suda hiç çözünmez, havada okside olur. Gümüş ve nikel metalurjisinde veya katalizör olarak kullanılır.

(b) Bakır klorür (CuCl₂.2 H₂O). Hava rutubeti ile erir, yeşil kristal halindedir, suda çözünür. Mensucatta baskı yapımında, fotoğrafçılıkta veya elektrolizde; katalizör olarak, antiseptik olarak, dezenfektan olarak ve böcek öldürücü olarak; boya hammaddesi sanayiinde ve proteknide kullanılır.(Bengal fires)

Nantokit, doğal bakır klorür, 25.30 pozisyonunda yer alır.

(15) Antimon klorürler.

(a) Antimon  triklorür  (SbCl₃).  Hidrojen  klorürle doğal sülfürün (stibnite - antimon cevheri) (26.17 pozisyonu) muamelesiyle elde edilir. Renksiz, yarı şeffaf parçalar halindedir; havanın nemini alarak yağlı bir görünüm alır; keskin kokuludur. Metallerin parlatılmasında, boya sabitleştirici olarak, koyu kırmızı boya imalatında, deri konfeksiyonunda ve antimon  oksitin elde edilmesinde veya hayvan tedavisinde kullanılır.

(b) Antimon pentaklorür (SbCl₅). Renksiz sıvı halindedir, nemli havada dumanlaşır; suda ayrışır. Organik sentezlerde klor taşıyıcı  olarak  ve  duman  çıkarıcı  olarak  kullanılır.

(16) Civa klorürler.

(a) Civa klorür (kalomel) (Hg₂Cl₂). Civa nitratın hidroklorik asitle veya sodyum klorürle çökeltilmesinden elde edilir veya sodyum klorürle civa sülfat karışımının süblimasyonu ile veya civa diklorürün civayla dövülmesinden elde edilir. Amorf yapıda bulunabilir, toz veya beyaz kristal halinde olabilir; suda çözünmez. Çökeltilmiş saf  halde, müsil veya solucan ilacı olarak kullanılır.

Civa klorür aynı zamanda porselen sanayiinde ve proteknik alanında, vb. kullanılır.

(b) Merkürik klorür (HgCl₂). (Civa diklorür, aşındırıcı sublimate) Sıcak civa üzerine klorürün direkt etkisi ile elde edilir; uzun beyaz iğne şeklinde veya prizma şeklinde kristalize olur. Suda çözünür (özellikle sıcakken); kuvvetli bir zehirleyicidir. Etkisi çok kuvvetli bir antiseptik, mikrop öldürücü ve parazit öldürücüdür, çok zayıf çözeltiler halinde kullanılır. Demirin kaplanmasında, ahşap malzemeye emdirilerek yangından korunmasında, fotoğrafçılıkta kontrast yapıcı olarak, organik kimyada katalizör olarak ve civa oksit üretiminde kullanılır.

Bu grup, sodyum klorür ve potasyum klorürü, saf da olsa, içermez (sırasıyla 25.01 ve 31.04 veya 31.05 pozisyonlarında). Ticari ismi kalsiyum hipoklorit olan ve yanlışlıkla "kireç klorürü" olarak bilinen bileşik de bu pozisyon haricindedir (28.28  pozisyonu).

(B) OKSİKLORÜRLER VE HİDROKSİKLORÜRLER

Bu grup, metallerin hidroksiklorürlerini ve oksiklorürlerini kapsar. Bu gruba aşağıda yazılı olanlar dahildir:

(1)  Bakır  oksiklorürler  ve  hidroksiklorürler. Kristal yapılı, mavi toz halindedir, böcek öldürücü olarak, fungusit veya renk pigmenti olarak kullanılır.

Doğal bakır hidroksiklorür (atacamite) bu pozisyon haricindedir (26.03 pozisyonu).

(2) Alüminyum hidroksiklorür (Al₂Cl(OH)₅.x H₂O). Sarımsı beyaz toz şeklindedir. Kozmetikte ter kokularını giderici olarak kullanılır.

(3) Krom oksiklorür (kromil klorür)(CrCl₂O₂). Tahriş edici kokulu kırmızı sıvı şeklindedir. Nemli havada duman çıkarır ve suda ayrışır. Debagatta, mordan ve oksidasyon elemanı olarak kullanılır.

(4)  Kalay  oksiklorür. Gri  veya  beyaz  amorf kütleler halinde olup, suda çözünür. Mordan olarak kullanılır.

(5) Antimon oksiklorür (SbClO). Beyaz toz şeklindedir; eczacılıkta, pigment olarak ve duman üretiminde kullanılır.

(6) Kurşun oksiklorürler ve hidroksiklorürler. Beyaz toz halindedirler ve alkali bir klorürle kurşun oksitin muamelesinden elde edilirler. Kurşun kromatın elde edilmesinde, sulu boyada, yağlı boyada veya distemperlerde pigment olarak (Cassel sarısı) ve diğer daha kompleks pigmentlerin hazırlanmasında kullanılır.

(7) Bizmut oksiklorür (bizmutil klorür) (BiClO). Beyaz toz halinde  olup, suni inci imalinde pigment (inci beyazı) olarak kullanılır.

(C) BROMÜRLER VE OKSİBROMÜRLER

Bu grup, bromür oksitleri (oksi bromürleri) ve hidrojen bromür (28.11 pozisyonu) tuzlarını içine alır.

(1)       Sodyum bromür (NaBr). Amonyum bromürün elde edilmesine benzer yolla elde edilir veya bromun doğrudan doğruya demir talaşı üzerine olan tesirinden meydana gelen demir bromürün bir sodyum tuzu ile muamelesinden elde edilir. 5l°C'in üzerinde yapılan kristalizasyon işlemiyle stabil olmayan anhidrit hali elde edilir. Bu derecenin altında kristalleştiği zaman ise, kübik şeklinde iri kristallerden müteşekkil hidrate halde (2 H₂O ile) olanı elde edilir. Sodyum bromür, renksiz ve higroskobik olup, suda çözünür. Tıpta  ve fotoğrafçılıkta kullanılır.

(2) Potasyum bromür (KBr). Sodyum bromürün elde edilmesinde kullanılan  yollarla edilir ve aynı işlerde kullanılır. İri kristaller halindedir ve susuzdur.

(3) Amonyum bromür (NH₄Br). Hidrojen bromürün amonyak üzerine olan tesiri ile elde edilir. Suda çözünür, renksiz kristaller halindedir, havaya maruz kalınca sararır ve yavaş yavaş ayrışır ve ısı ile buharlaşır. Sedatif (müsekkin) olarak, fotoğrafçılıkta (fotoğraf banyolarında devolapman çözeltilerini yavaşlatıcı olarak) ve yanmaya müsait maddeleri yanmaz hale getirmede  kullanılır.

(4) Kalsiyum bromür (CaBr₂ 6 H₂O). Kalsiyum karbonat ve hidrojen bromürden elde edilir; renksiz ve rutubet çekici kristaller halinde olup, suda oldukça çözünür. Tıpta ve fotoğrafçılıkta kullanılır.

(5)  Bakır bromürler.

(a)  Bakır  bromür  (kupro bromür) (CuBr). Kuprik bromürün (bakır II bromür) indirgenmesi (redüksiyonu) suretiyle elde edilir; renksiz kristaller halinde olup, suda çözünmez. Organik sentezlerde kullanılır.

(b) Kuprik bromür (bakır II bromür) (CuBr₂). Bromun bakır üzerine doğrudan doğruya tesir ettirilmesi suretiyle elde edilir. Rutubet çekici kristallerden müteşekkil olup, suda çözünür. Organik sentezlerde ve fotoğrafçılıkta kullanılır.

(6) Diğer bromürler ve oksibromürler. Bunlar stronsiyum bromür (tıpta kullanılan) ile baryum bromürü kapsar.

(D) İYODÜRLER VE OKSİİYODÜRLER

Bu grup, oksi iyodürler (iyodür oksitler) ile hidrojen iyodür (28.11 pozisyonu) tuzlarını kapsar.

(1) Amonyum iyodür (NH₄I). Hidrojen iyodürün amonyak veya amonyum karbonat üzerine olan etkisiyle elde edilir. Kristalize beyaz tozlar halinde olup, higroskopik ve suda oldukça çözünür. Tıpta (kan dolaşımı bozukluklarında ve amfizan hastalığında) ve fotoğrafçılıkta kullanılır.

(2) Sodyum iyodür (NaI). Hidrojen iyodürün sodyum hidroksit (kostik soda) veya sodyum karbonat üzerine olan etkisiyle, yahut iyodun demir tozu üzerine olan tesiri sonucunda oluşan demir iyodürün bir sodyum tuzu ile muamele edilmesi suretiyle elde edilir ve aynı zamanda iyodatların kalsine edilmesi suretiyle de elde edilmektedir. Susuz halde ve kristal bünyelidir. Rutubet çekici olup, suda oldukça çözünür, havaya ve ışığa maruz kalınca ayrışır. Tıpta, sofra tuzlarının iyodlandırılmasında ve fotoğrafçılıkta kullanılır.

(3) Potasyum iyodür (KI).Potasyum iyottun üretim tarzı ile kullanılışı sodyum iyodürünkine benzer, fakat ondan daha iyi muhafaza edilir.  Susuz halde renksiz veya donuk kristallerden müteşekkildir.

(4) Kalsiyum iyodür (CaI₂). Kalsiyum karbonat ve hidrojen iyodürden elde edilir. Renksiz parlak kristaller veya sedefimsi beyaz pullar halindedir. Suda çözülür ve havaya maruz kalınca sararır, fotoğrafçılıkta kullanılır.

(5) Civa iyodürleri :

(a) Merküro iyodür (HgI veya Hg₂I₂) (civa II iyodür, protoiyodür). İyodun alkol varlığında doğrudan doğruya civa üzerine olan tesiriyle elde edilir. Çoğunlukla amorf ve bazen kristal bünyeli tozlar halindedir. Rengi genellikle sarı ve fakat bazen yeşilimtırak veya kırmızımtırak olur. Çok zehirli bir madde olup, suda neredeyse hiç çözülmez. Tıpta antiseptik olarak (antieifilitik) ve organik sentezlerde kullanılır.

(c)     Merkürik iyodür (civa II iyodür, kırmızı iyodür) (HgI₂). Merküro  iyodür tarzında  yahut klorür veya  diğer  civa II

tuzlarından birinin potasyum iyodür vasıtasıyla çökertilmesi suretiyle elde edilir. Kristal bünyeli kırmızı toz halinde

olup, suda hemen hemen çözünmez ve oldukça zehirlidir. Fotoğrafçılıkta (ton kuvvetlendirici olarak - intensifier) ve analizlerde kullanılır

(6) Diğer iyodürler ve oksi iyodürler Bunlar arasında aşağıdakiler   belirtilebilir:

(a)  Lityum iyodürleri (tıpta kullanılır), stronsiyum iyodürleri, antimon iyodürleri, çinko ve demir iyodürleri (her ikisi de tıpta antiseptik olarak kullanılır), kurşun iyodürleri (metalik parlaklığa sahip olup, kauçuk boyalarının hazırlanmasında kullanılır), bizmut iyodürleri (belirteç).

(b) Antimon oksi iyodür, bakır oksi iyodür ve kurşun oksi iyodür.

28.28-  HİPOKLORİTLER; TİCARİ KALSİYUM HİPOKLORİT; KLORİTLER; HİPOBROMİTLER.

2828.10 - Ticari kalsiyum hipoklorit ve diğer kalsiyum hipokloritler

2828.90 - Diğerleri

Bu Tali Fasılın girişinde belirtilen istisnalar hariç olmak üzere, bu pozisyon, metallerin hipokloritlerini, kloritlerini, hipobromitlerini ve ticari kalsiyum hipokloriti içine alır.

(A) HİPOKLORİTLER

Bunlar en önemli olanlardır; başlıca renk ağartma ("renk ağartıcı klorürler") işlerinde kullanılır. Bunlar, dayanıksız tuzlar olup, havada bozulurlar ve zayıf asitlerle temasta dahi hipoklorit asiti verirler. Hipoklorit asit, içerdiği kloru süratle bırakmasından ötürü, çok kuvvetli bir oksidasyon ve renk ağartma unsurudur.

(1) Sodyum  hipoklorit (NaClO. 6 H₂O). Sulu solüsyonlar halinde hazırlanan bu ürün, bugün ticarette "Javel suyu" namıyla anılmaktadır. Sodyum hipoklorit, sulu solüsyon halindeki sodyum klorürün elektrolizi ile veya sodyum sülfat yahut sodyum karbonatın kalsiyum hipoklorit üzerine olan tesiri ile, yahut sodyum hidroksitin (kostik sodanın) klorla muamele edilmesi suretiyle elde edilir. Bu tuz, suda çok iyi çözünür, susuz halde  bulunmaz; nispeten dayanıksız ve ısı ve ışığa karşı hassastır. Sodyum hipokloritin sulu çözeltileri renksiz veya sarımtırak renkte olup, klor kokusundadır. Genellikle, içinde, az miktarda safsızlık olarak, sodyum klorür bulunur. Bitkisel liflerin ve kağıt hamurunun rengini ağartmada, herhangi bir yerin dezenfekte edilmesinde, suyun arıtılmasında ve hidrazinin  hazırlanmasında kullanılır. Bunlardan başka, fotoğrafçılıkta antihalojen neviden olan camların süratle devolope edilmesinde ve antiseptik olarak tıpta da kullanılmaktadır (bunun borik asit ile olan  karışımı "Dakin çözeltisi" olarak bilinir).

(2) Potasyum hipoklorit (KClO. 6 H₂O). Bu tuzun sulu çözeltileri evvelce "Javel suyu" olarak bilinirdi; potasyum hipoklorit, her bakımdan sodyum bileşiklerine benzemektedir.

(3) Diğer  hipokloritler.  Bu  hipokloritler  meyanında,  amonyum hipoklorit (kalsiyum hipokloritten daha kuvvetli bir dezenfektan), baryum hipoklorit, magnezyum hipoklorit ve çinko hipokolorit belirtilebilir; bunların hepsi renk ağartıcı ve dezenfektandır.

(B) TİCARİ KALSİYUM HİPOKLORİT

Kalsiyum hipoklorit. Ticarette yanlış olarak,"kireç kaymağı" denilen bu ürün, başlıca saf olmayan kalsiyum hipokloritle kalsiyum klorürden ve bazen de kalsiyum oksit veya hidroksitten müteşekkil olup, kalsiyum hidroksitin klor gazı ile doyurulması suretiyle elde edilir. Beyaz renkte toz gibi amorf bir madde olup, kalsiyum klorürü içerdiği zaman higroskopiktir. Suda çözünür; ışık, ısı ve karbon dioksitin tesirlerine karşı hassastır. Hayvansal liflere ve organik maddelere tesir eder ve boya unsurlarını tahrip eder. Bitkisel menşeli dokumaya elverişli maddelerin ve kağıt hamurunun rengini ağartmada kullanıldığı gibi, dezenfektan ve antiseptik olarak (suların javelizasyon usulüyle arıtılmasında) ve zehirli gazlarla bulaşık yerlere serpmek suretiyle buraların temizlenmesinde de kullanılır. Saf kalsiyum hipoklorit, kristalize külçeler veya klor kokulu çözeltiler halinde olup, saf olmayana nazaran daha stabildir.

Kalsiyum klorür (CaCl₂) bu pozisyon haricindedir (28.27 pozisyonu).

(C) KLORİTLER

Bu grup, klor asitlerinin (HClO₂) tuzlarını içine alır:

(1) Sodyum klorit (NaClO₂). Susuz veya hidrate edilmiş (3 H₂O ile) külçeler veya sulu çözeltiler halinde olup, l00°C'ye kadar stabildır. Kuvvetli bir oksidan ve pek aşındırıcı (korozif) bir madde olup, boyama ve renk ağartma işlerinde kullanılır.

(2) Alüminyum klorit. Sodyum  kloritin  kullanıldığı  yerlerde kullanılır.

(D) HİPOBROMİTLER

Bu grup, hipobromür asit (HBrO) (28.11 pozisyonu) tuzlarını kapsar.

Potasyum hipobromit, önemli organik bileşiklerdeki azot miktarının ölçülmesinde  kullanılır.

28.29–  KLORATLAR VE PERKLORATLAR; BROMATLAR VE PERBROMATLAR; İYODATLAR  VE  PERİYODATLAR.

- Kloratlar:

2829.11 -- Sodyum klorat

2829.19 -- Diğerleri

2829.90 - Diğerleri

Bu Tali Fasılın girişinde belirtilen istisnalar hariç olmak üzere, bu pozisyon, metallerin kloratlarını ve perkloratlarını, bromatlarını ve perbromatlarını, iyodatlarını ve periyodatlarını içine alır.

(A) KLORATLAR

Bu grup, 28.11 pozisyonundaki klorik (HCIO₃) asitin tuzlarını kapsar.

(1)          Sodyum klorat (NaClO3). Sodyum klorürün sulu çözeltisinin elektrolizi ile elde edilir. Renksiz parlak kristaller (tabletler) halinde olup, suda kolay çözünür. Sahip olduğu oksijeni vermeye hazırdır. Çoğu kez safsızlıklar içerir (alkali metallerin klorürleri gibi). Oksitleyici ajan olarak organik sentezlerde, mensucat üzerine baskı yapmada (siyah anilin boyaları), ağız otu barutlarının ve kibrit hamurlarının hazırlanmasında, zararlı otların imhasında, vb. kullanılır.

(2) Potasyum klorat (KClO3). Sodyum klorat gibi hazırlanır. Renksiz kristaller halinde olup, suda az çözünür. Diğer özellikleri itibariyle sodyuma benzer. Aynı zamanda tıpta ve tahripkar patlayıcı maddeler (cheddite gibi) imalinde de kullanılmaktadır.

(3) Baryum klorat (Ba(ClO₃)₂). Baryum klorür çözeltisinin elektrolizi ile elde edilir. Renksiz kristaller halinde olup, suda çözünür. Piroteknide yeşil ışık verici madde olarak kullanıldığı gibi, patlayıcı maddelerle, diğer bazı kloratların imalinde de kullanılır.

(4) Diğer kloratlar. Amonyum klorat (patlayıcı maddeler imalinde kullanılır); stronsiyum klorat (patlayıcı maddeler imalinde kullanılır ve piroteknide kırmızı ışık oluşturmaya yarar); krom klorat (boyama işlerinde mordan olarak kullanılır); bakır klorat (yeşil kristaller halinde olup, boyama işlerinde, patlayıcı maddeler imalinde kullanılır ve piroteknide yeşil ışık oluşturmaya yarar).

(B) PERKLORATLAR

Bu grup, perklorik asitin (HClO₄) (28.11 pozisyonu) tuzlarını kapsar. Kuvvetli birer oksidan olan bu tuzlar, piroteknide ve patlayıcı maddeler imalinde kullanılmaktadır.

(1) Amonyum perklorat (NH₄ClO₄). Sodyum perklorattan elde edilir. Renksiz kristaller halinde olup, özellikle sıcak suda erir. Isı ile ayrışır bazen bu olay patlama şeklinde gerçekleşir.

(2) Sodyum perklorat (NaClO₄). Sodyum kloratın soğuk çözeltilerinin  elektrolizi ile elde edilir. Renksiz ve rutubet çekici kristaller halindedir.

(3) Potasyum perklorat (KClO₄). Sodyum perklorattan elde edilir. Renksiz kristalize tozlar halinde olup, suda nispeten az çözünür şok uygulanırsa patlar. Kimya sanayiinde kloratlardan daha kuvvetli bir oksidan olarak kullanılır.

(4) Diğer perkloratlar. Bunlar meyanında, baryum perklorat (hidrate toz halinde) ve kurşun perklorat belirtilebilir. Kurşun perkloratın doymuş haldeki çözeltisi ağır bir sıvı (özgül ağırlığı: 2,6) olup, flotasyon  işlemlerinde  kullanılır.

(C) BROMATLAR VE PERBROMATLAR

Bu grup, bromik asitin (HBrO₃) (28.11 pozisyonu) tuzlarını, örneğin; potasyum bromat (KBrO₃), ve perbromik asitin (HBrO₄) tuzlarını kapsar.

(D) İYODATLAR VE PERİYODATLAR

Bu grup, iyodik asitin (HIO₃) (28.11 pozisyonu) tuzlarını ve periyodik asitin (28.11 pozisyonu) tuzlarını kapsar.

Sodyum iyodat (NaIO₃), potasyum iyodat (KIO₃) ve potasyum  hidrojen di-iyodat (KH(IO₃)₂) tıpta ve kimyasal analizlerde miyar (reaktif) olarak kullanılır. Baryum iyodat, kristalize halde olup, iyodik asit imalinde kullanılmaktadır.

Sodyum periyodatlar (monosodyum ve disodyum), klorun bir sodyum iyodat alkali çözeltisinin üzerine olan tesiri ile elde edilir.

28.30-  SÜLFÜRLER; POLİSÜLFÜRLER (KİMYACA BELİRLİ BİR YAPIDA OLSUN OLMASIN). [15.10.2002-24907 R.G Madde 106]

2830.10 - Sodyum sülfürler

2830.20 - Çinko sülfür

2830.30 - Kadmiyum sülfür

2830.90 - Diğerleri

Bu Tali Fasılın girişinde belirtilen istisnalar hariç olmak üzere, bu pozisyon, metal sülfürleri (28.11 pozisyonuna dahil hidrojen sülfürün (H₂S) tuzlarını) içine alır. Eskiden kullanılan "sülfidratlar" (hidrosülfürler) tabiri, daha çok asit sülfürler için kullanılmaktadır. Ametallerin sülfürleri bu pozisyon haricindedir (28.13 pozisyonu).

(1) Sodyum sülfürler.

(a) Sodyum sülfür (Na₂S). Sodyum sülfatın kömürle redüksiyonu (indirgenmesi) suretiyle hazırlanır. Ya susuz halde veya hidrate kristaller (9 H₂O ile) halinde bulunur. Susuz halde olanı, beyazımtırak renkte külçeler veya levhalar halinde (konsantre edilmiş veya eritilmiş sülfür) olup, suda çözünür ve havada sülfatlaşır. Hidrate kristaller halinde olanı ise, saflık derecesine göre renksiz veya yeşilimtırak renktedir. Sodyum sülfür, organik bileşiklerin elde edilmesinde zayıf indirgen olarak kullanılır. Flotasyon işlemlerinde metal cevherlerinin yüzeyinde sıvı yağların sülfürasyonu suretiyle yağ absorbsiyonunu artırır. Kıl ve tüy dökücü (debagatte ve kozmetik  müstahzarlarda) ve parazit öldürücü  olarak da kullanılır.

(b) Sodyum  hidrojen  sülfür  (hidrosülfür) (NaHS). Hidrojen sülfürün nötr sülfür üzerine olan tesiriyle elde edilir. Renksiz kristaller halinde olup, suda çözünür. Debagatte derilerin üzerindeki kılların çıkarılmasında, boyama işlerinde, bakır emicisi olarak nikelin rafine edilmesinde, indirgen olarak organik sentezlerde, vb. kullanılır.

(2) Çinko sülfür (ZnS). Suni çinko sülfür, alkali bir çinkatın sodyum sülfürle çöktürülmesi suretiyle hidrate halde olarak elde edilir. Beyaz renkte macun veya toz halinde olup, içinde çoğunlukla safsızlık olarak çinko oksit veya diğer safsızlıkları içerir. Saf halde veya magnezyumla karışık halde kauçuk sanayiinde pigment olarak kullanılır. Baryum sülfatla birlikte çöktürüldüğünde 32.06  pozisyonuna dahil litoponu meydana getirir. Gümüş, bakır, vb. ile aktive edildiği zaman 32.06 pozisyonunda yer alan lüminoforları  oluşturur. Bununla beraber şu hususa dikkat edilmelidir ki, çinko sülfür, sadece aktive edilmemiş ve başka maddelerle karıştırılmamış olduğu taktirde, bu pozisyonda sınıflandırılır.

Doğal bir çinko sülfür olan çinko karışımı ("çinko blende") (26.08 pozisyonu) ile yine doğal çinko sülfür olan "wurzite" (25.30 pozisyonu) bu pozisyon haricinde kalır.

(3) Kadmiyum sülfür (CdS). Suni kadmiyum sülfür, bir kadmiyum tuzu   (örneğin; sülfat) çözeltisinin hidrojen sülfür veya alkali bir sülfürle çöktürülmesi suretiyle elde edilir. Sarı bir pigment (kadmiyum sarısı) olan bu bileşik, resim boyaları ile göz kamaşmasını önleyici camların imalinde kullanılır. Baryum sülfatla birlikte çökeltildiğinde boya ve seramik sanayiinde kullanılan parlak sarı renkteki boyayıcı maddeyi (32.06 pozisyonu) meydana getirir.

Doğal kadmiyum sülfür (greenockite) bu pozisyon haricinde kalır (25.30  pozisyonu).

(4) Amonyum hidrojen sülfür (amonyum hidrosülfür) (NH₄.HS). Kristal bünyeli pullar veya iğneler halinde olup, çok uçucudur. Fotoğrafçılıkta ve organik sentezlerde kullanılır.

(5) Kalsiyum sülfür (CaS). Kalsiyum sülfat ile kömür karışımının kalsine edilmesi suretiyle elde edilir. Grimtrak veya sarımtırak renkli ve bazen ışıklı (lüminesant) külçeler halinde olup, suda hemen hemen hiç çözünmez. Genellikle sülfat veya diğer safsızlıkları içerir. Yalnız başına veya arsenik oksitle veya kireçle muamele edilmek suretiyle derilerin üzerindeki kılların çıkarılmasında kullanılır. Ayrıca, tuvalet müstahzarlarında tüy dökücü, tıpta mikrop öldürücü olarak kullanıldığı gibi, metalürjide ve ışıklı (luminesant) boyaların hazırlanmasında  da  kullanılmaktadır.

(6)  Demir sülfürler. Suni demir sülfürlerin  en  önemlisi ferrosülfür (FeS) olup kükürtle demir talaşının birlikte eritilmesi suretiyle elde edilir. Siyahımsı renkte ve metalik cilalı levha, çubuk veya parçalar halindedir. Hidrojen sülfür üretiminde ve seramikte kullanılır.

Doğal demir sülfürler bu pozisyon haricindedir- 25.02 pozisyonuna (kavrulmamış demir piritleri) veya 71.03 ya da 71.05 pozisyonuna (markasit) bakınız. Demirle arsenikten müteşekkil doğal çift sülfür (mispickel) 25.30 pozisyonuna ve demirle bakırdan müteşekkil doğal çift sülfür (bornit, chalcopyrite) ise 26.03 pozisyonuna dahildir.

(7) Stronsiyum sülfür (SrS). Grimsi renkli külçeler halinde olan bu ürün, hava ile temasta sararır. Debagatte ve kozmetik ürünlerde kıl dökücü olarak kullanılmakta ve ışıklı (lüminesant) boyaların hazırlanmasına yaramaktadır.

(8) Kalay sülfürler. Suni stanik sülfür (kalay disülfür)(SnS₂), amonyum klorür ve kükürt karışımının kalay oksit ile veya kalay  amalgamı ile birlikte ısıtılması suretiyle elde edilir. Altın sarısı renginde pullar veya toz halinde olup, suda çözünmez. Isıtıldılığında süblime olur. Ahşap malzemenin, alçının, vb. renginin bronzlaştırılmasında kullanılır.

(9)  Antimon sülfürler:

(a) Suni  trisülfür  (Sb₂S₃). Doğal antimon sülfürün sodyum hidroksitteki çözeltisine bir asit tesir ettirilmek suretiyle kırmızı veya turuncu renkte bir toz oluşmaktadır (çöktürülmüş  trisülfür). Bu, ya tek başına veya penta sülfürle veya diğer maddelerle karıştırılmak suretiyle kauçuk sanayinde pigment olarak kullanılır (antimon koyu kırmızısı - antimon vermilyon, antimon alı - antimon krimson). Doğal antimon sülfürün eritilmesinden (izabe edilmesinden) siyah renkte antimon trisülfür elde edilmekte olup, piroteknide, kibrit hamuru imalinde, ağız otu infilak kapsüllerinde (potasyum kloratla birlikte), fotoğrafçılıkta kullanılan flaş ışığı tozu üretiminde (potasyum kromatla birlikte) vb. kullanılır. Antimon trisülfür sıcakta sodyum karbonatla muamele edildiğinde "kermes minerali"ni verir, bu, esas itibariyle  antimon  trisülfür ve sodyum piro-antimonattan müteşekkildir ve tıpta kullanılır (38.24 pozisyonu).

(b) Pentasülfür (altın renkli antimon sülfür) (Sb₂S₅). Sodyum tiyoantimonat (Schlippe tuzu) çözeltisinin asitlendirilmesi suretiyle hazırlanır. Portakal renginde bir toz olup, zamanla  karanlıkta dahi ayrışır. Silahlara mahsus ağız otu imalinde, kauçuğun vulkanize edilmesinde ve boyanmasında, tıpta (balgam söktürücü olarak) ve veterinerlikte kullanılır.

Doğal antimon sülfür (stibnite) ve oksisülfür (kermesite) bu pozisyon  haricindedir (26.17 pozisyonu).

(10) Baryum  sülfür  (BaS).  Doğal  sülfatın  (barit, 25.11 pozisyonu) kömür vasıtasıyla indirgenmesinden elde edilir. Saf olduğu zaman beyaz toz veya kütle halinde, saf olmadığı zaman grimsi veya sarımsı olabilir. Zehirlidir. Stronsiyum sülfürle kullanım sahaları aynıdır.

(11) Civa  sülfür.  Suni  civa  sülfür (HgS), civanın üzerine sülfürün direkt etkisiyle elde edilir, siyah renklidir. Alkali polisülfürlerle ısıtıldığı veya süblime edildiği zaman siyah sülfür, kırmızı toz haline gelir, (kırmızı civa sülfür, suni sülyen). Boyalarda pigment veya sızdırmazlık mumu olarak kullanılır. Islak işlemle elde edildiği zaman daha parlak olur ancak ışık hareketlerine karşı fazla direnç gösteremez. Bu tuz zehirlidir.

Doğal civa sülfür (cinnabar, doğal sülyen) bu pozisyon haricindedir (26.17 pozisyonu).

(12) Diğer sülfürler. Bunlara aşağıdakiler dahildir:

(a) Potasyum sülfür (nötr ve asit). Potasyum hidrojen sülfür  merkaptan imalatında kullanılır.

(b) Bakır sülfür, elektrod ve deniz suyuna dayanıklı boya imalatında kullanılır; doğal bakır sülfür (kovelit, kalkosit) bu pozisyon haricindedir (26.03 pozisyonu).

(c) Kurşun sülfür, seramikte kullanılır; doğal kurşun sülfür (galen) bu pozisyon haricindedir (26.07 pozisyonu).

(13) Polisülfürler, aynı metalin sülfürlerinin karışımıdır.

(a)  Sodyum  polisülfür, kükürtün doğal sodyum sülfür veya sodyum karbonatla ısıtılmasından elde edilir. Esas itibariyle  sodyum disülfür (Na₂S₂), trisülfür ve tetrasülfür ve safsızlıklar (sülfat, sülfit, vb.) içerir. Yeşilimsi plakalar halindedir, eriyebilir, havada oksitlenir ve çok higroskopiktir; ağzı sıkıca kapatılmış kaplarda saklanır. Organik sentezlerde indirgeyici olarak (kükürtlü boyaların hazırlanmasında); flotasyon işlemlerinde; etilen polisülfürün hazırlanmasında, suni civa sülfürün elde edilmesinde, kükürtlü banyolarda veya uyuz hastalığına ait karışımların hazırlanmasında  kullanılır.

(b) Potasyum  polisülfür ("liver of sulphur"), özellikle kükürt banyoları olmak üzere sodyum polisülfürle aynı amaçlar için kullanılır.

Aşağıda yazılı olan doğal sülfürler bu pozisyon haricindedir:

(a)  Nikel sülfür (millerit) (25.30 pozisyonu).

(b)  Molibden sülfür (molibdenit) (26.13 pozisyonu).

(c)  Vanadyum sülfür (patronit) (26.15 pozisyonu).

(d)  Bizmut sülfür (bizmutinit) (26.17 pozisyonu).

28.31- DİTİYONİTLER VE SÜLFOKSİLATLAR.

2831.10 – Sodyum ditiyonit ve sodyum sülfoksilat

2831.90 - Diğerleri

Ditiyonitler (hidrosülfitler), serbest halde izole edilmemiş, ditiyonus (hidrosülfürlü) asitin (H₂S₂O₄) tuzlarıdır. Kükürt dioksit ile doyurulmuş hidrojen sülfit çözeltisinin (çinko tozuyla) indirgenmesinden elde edilir. Şeker, mensucat, kimya sanayiinde indirgen  madde  olarak  ve  genelde ağartıcı  olarak  kullanılır.

En önemlisi sodyum ditiyonit olup (Na₂S₂O₄), susuz beyaz toz halindedir, suda çözünür, veya hidrate halde (2 H₂O ile) renksiz kristaller halindedir. Organik sentezlerde, boya sanayiinde ve kağıt imalatında kullanılır. Kristal halde iken dahi çok çabuk  bozulur. Özel kullanımlar için (örn; mensucat sanayiinde ağartıcı madde olarak), sodyum ditiyonit formaldehitle, bazen gliserol veya çinko oksit ilavesi suretiyle stabil hale getirilmelidir. Asetonla da stabilize hale getirilebilir.

Potasyum, kalsiyum, magnezyum ve çinko ditiyonitler. Bunlar aynı işlemlerle stabilize hale getirilebilirler, kullanımları ve özellikleri  itibariyle  sodyum  ditiyonite  benzerler.

Bütün stabilize haldeki ditiyonitler, ve benzer bir ürün olan formaldehit sülfoksilat bu pozisyona dahildir.

Sülfitler ve tiyosülfatlar bu pozisyon haricindedir (28.32 pozisyonu).

28.32- SÜLFİTLER; TİYOSÜLFATLAR.

2832.10 - Sodyum sülfitler

2832.20 - Diğer sülfitler

2832.30 - Tiyosülfatlar

Bu Tali Fasılın girişinde belirtilen istisnalar hariç kalmak üzere,  bu pozisyon aşağıda yazılı olanları kapsar:

(A) Metal sülfitler-sülfüroz asitin (H₂SO₃) tuzları (yalnız sulu çözelti halinde bulunur ve 28.11 pozisyonundaki kükürt dioksitin karşılığıdır).

(B) Metal tiyosülfatlar-tüyosülfürik asit tuzlarıdır (H₂S₂O₃), saf halde bulunmazlar.

Konsantre sülfitli kül suyu (38.04 pozisyonu) ve organik maddelerle stabilize hale getirilmiş ve sanayide "hidrosülfitler" olarak bilinen ürünler (28.31 pozisyonu) bu pozisyon haricindedir.

(A) SÜLFİTLER

Bu pozisyon, nötr ve asit sülfitlerin her ikisini de kapsar.

(1) Sodyum sülfitler. Bunlara sodyum hidrojen sülfit (NaHSO₃), disodyum disülfit (Na₂SO₃.SO₂ veya Na₂S₂O₅) ve sodyum sülfit (Na₂SO₃) dahildir.

(a) Sodyum  hidrojen sülfit ("sodyum bisülfit", sodyum asit sülfit), sodyum karbonatın sulu çözeltisinin üzerine kükürt dioksitin etkisiyle meydana gelir. Renksiz toz veya kristal halinde, oldukça dayanıksız, kükürt dioksit kokulu ve suda kolay çözünür; konsantre çözelti halinde, sarımsı renkli olarak da bulunur. Organik sentezlerde indirgen olarak, indigo imalatında, yün veya ipek ağartılmasında, lateksin kükürtle sertleştirilmesi işleminde, debagatte, şarapcılıkta (şarabın muhafazasında antiseptik olarak), minerallerin flotasyon işlemlerinde su üzerinde durabilme özelliklerini azaltmak için kullanılır.

(b) Disodyum disülfit (sodyum metabisülfit, pirosülfit, kuru sülfit ve bazı dillerde yanlışlıkla "sodyum bisülfit kristalleri" diye anılan). Hidrojen sülfitten elde edilir;  özellikle rutubetli ortamda hızlı oksitlenir. Asit  sülfitin kullanıldığı amaçlarla ve bağcılıkta ve fotoğrafçılıkta  kullanılır.

(d)     Sodyum  sülfit  (nötr  sodyum sülfit), hidrojen sülfít çözeltisinin sodyum karbonatla nötralize edilmesiyle  hazırlanır. Susuz toz halinde veya kristal yapıda (7 H₂O ile) olur, renksizdir, suda çözünür. Fotoğrafçılıkta, biracılıkta, reçinenin muamelesinde, antiseptik olarak veya ağartma maddesi olarak, diğer sülfitlerin veya tiyosülfitlerín ve organik boyaların imalatında, vb. kullanılır.

(2) Amonyum sülfit ((NH₄)₂SO₃.H₂O). Amonyağın üzerine kükürt dioksitin etkisiyle ortaya çıkar. Renksiz kristaller halindedir, suda çözünür, havada oksitlenir. Organik sentezlerde kullanılır.

(3) Potasyum sülfitler. Sodyum sülfitlerle aynı şekilde ortaya çıkar.

(a) Potasyum hidrojen sülfit, kristal yapılıdır, boyacılıkta ve şarapcılıkta  kullanılır.

(b) Dipotasyum disülfit (potasyum metabisülfit), beyaz toz veya pul halindedir, fotoğrafçılıkta, fötr şapka imalatında kıl sertleştirici ve antiseptik olarak kullanılır.

(c) Nötr sülfit, kristal yapılıdır (2 H₂O ile), mensucat üzerine  baskı işleminde kullanılır.

(4) Kalsiyum sülfitler, aşağıdakileri içine alır:

(a) Kalsiyum  dihidrojen  bis (sülfit)  (kalsiyum bisülfit) (Ca(HSO₃)₂), kalsiyum hidroksitin üzerine kükürt dioksitin etkisiyle elde edilir. Kimyasal kağıt hamurunun hazırlanmasında, ligninin eritilmesinde, ağartmada (örn;  süngerler), antiklor olarak ve biranın donukluğunun giderilmesinde kullanılır.

(b) Nötr kalsiyum sülfit (CaSO₃), beyaz kristal yapılı toz halinde veya sulu (2 H₂O ile) iğne şeklinde kristal yapılıdır, suda zor çözünür, havayla  temas ettiğinde toz haline gelir. Tıpta ve şarapcılıkta kullanılır.

(5)  Diğer sülfitler. Bunlara magnezyum sülfit (kalsiyum sülfitle aynı  kullanım alanında), çinko sülfit (antiseptik ve renk sabitleştirici), veya krom hidrojen sülfit (mordan-renk sabitleştirici ) dahildir.

(B) TİYOSÜLFATLAR

(1)  Amonyum tiyosülfat ((NH₄)₂S₂O₃). Sodyum tiyosülfattan hazırlanır.  Renksiz kristaller halindedir, havanın rutubeti ile erir ve suda  çözünür. Fotoğrafçılıkta tespit banyolarında ve antiseptik olarak kullanılır.

(2) Sodyum tiyosülfat (Na₂S₂O₃.5 H₂O). Sodyum sülfit çözeltisinin  üzerine kükürtün etkisiyle ortaya çıkar. Renksiz kristaller halindedir, suda kolay çözünür, havadan etkilenmez. Fotoğrafçılıkta tespit maddesi olarak, mensucat veya kağıt ağartılmasında antiklor olarak, krom debagatında ve organik sentezlerde kullanılır.

(3) Kalsiyum  tiyosülfat  (CaS₂O₃. H₂O).  Kalsiyum  sülfürün oksidasyonuyla elde edilir. Beyaz kristal yapılı toz halindedir, suda çözünür. Tıpta ve diğer tiyosülfatların hazırlanmasında  kullanılır.

(4) Diğer tiyosülfatlar. Bunlara dahil olanlar şunlardır: baryum  tiyosülfat (inci parlaklığında bir pigment); alüminyum tiyosülfat (organik sentezlerde kullanılır); kurşun tiyosülfat (fosforsuz  kibrit  imalatında  kullanılır).

28.33- SÜLFATLAR; ŞAPLAR; PEROKSOSÜLFATLAR (PERSÜLFATLAR).

- Sodyum sülfatlar:

2833.11 -- Disodyum sülfat

2833.19 -- Diğerleri

- Diğer sülfatlar:

2833.21 -- Magnezyum sülfat

2833.22 -- Alüminyum sülfat

2833.23 -- Krom sülfat

2833.24 -- Nikel sülfat

2833.25 -- Bakır sülfat

2833.26 -- Çinko sülfat

2833.27 -- Baryum sülfat

2833.29 -- Diğerleri

2833.30 - Şaplar

2833.40 - Peroksosülfatlar (persülfatlar)

(A)    SÜLFATLAR

Bu Tali Fasılın girişinde belirtilen istisnalar hariç olmak üzere, bu pozisyon, sülfürik asitin (H₂SO₄) (28.07 pozisyonu) metal tuzlarını kapsar fakat 31.02 pozisyonu veya 31.05 pozisyonunda yer alan amonyum sülfatı (saf olsa dahi) ve saf olsun veya olmasın potasyum sülfatı kapsamaz (31.04 veya 31.05 pozisyonları).

(1)  Sodyum sülfatlar, aşağıdakileri içine alır:

(a) Disodyum sülfat (nötr sülfat) (Na₂SO₄). Susuz veya hidrate  durumda bulunan, toz halinde veya geniş transparent kristaller halinde, hava ile temasta toz haline gelen ve suda ısı düşmesiyle beraber çözünen bir maddedir. Dekahidrat (Na₂SO₄.10 H₂O) olanı Glauber tuzu olarak, bilinmektedir. Saf olmayan disodyum sülfat şekilleri (% 90-99 saflıkta), muhtelif imalat işlemlerinde yan ürün olarak elde edilmekte  olup, ekseriye "tuz kalıbı" şeklinde tarif edilmektedir ve bu pozisyonda  yer almaktadır. Disodyum sülfat boyamada yardımcı olarak kullanılmaktadır; cam yapımında eritici madde olarak vitrifiye karışımlar elde etmede (şişe camı, kristal ve optik cam yapımı); derileri korumak için debagatte; kağıt yapımında (bazı kimyasal odun hamurlarının hazırlanmasında) ; mensucat  sanayinde parlatma maddesi olarak; tıpta müshil olarak, vb. kullanılmaktadır.

Doğal sodyum sülfatlar (glauberit, polyhalit, bloedit, astrakhanit) bu pozisyon haricindedir (25.30 pozisyonu).

(b) Sodyum hidrojen sülfat (asit sülfat)(NaHSO₄). Nitrik asit imalatında kalıntı olan bu tuz, havadan nem alarak kendi kendine eriyen, beyaz kütle halinde bulunur. Sülfürik asit yerine özellikle metal temizlemede, kauçuk yenilemede (rejenere), antimon veya tantal metalurjisinde ve yabani ot ilacı  olarak  kullanılmaktadır.

(c) Disodyum disülfat (sodyum pirosülfat) (Na₂S₂O₇).

(2)          Magnezyum sülfat. Kieseritin saflaştırılmasıyla veya dolomit üzerine sülfürik asit etkisiyle elde edilen suni magnezyum sülfat (MgSO₄.7 H₂O) (Epsom tuzları, Seidlitz tuzları) bu pozisyonda yer almaktadır. Renksiz kristal, hava ile temasta toz haline gelen ve suda eriyen bir maddedir. Mensucatın aprelenmesinde dolgu maddesi olarak, debagatte, eşyayı yanmaz hale getirmede ve müshil olarak kullanılmaktadır.

Bu pozisyon doğal magnezyum sülfatı (kieserit) kapsamaz (25.30 pozisyonu).

(3) Alüminyum sülfat (Al₂(SO₄)₃). Boksit veya doğal alüminyum  silikatların sülfürik asit ile işleme tabi tutulmasıyla elde  edilir; içerdiği safsızlıkların büyük bölümünü demir bileşikleri oluşturur. Hidrate durumda (18 H₂O ile), beyaz kristaller halinde, suda eriyebilen, kullanılan solüsyonun yoğunluk derecesine göre kolaylıkla ufalanan ve tırnakla kolayca kazınabilen veya sert ve gevrek olan bir maddedir; hafifçe ısıtıldığında kendi kristalizasyon suyunda erir ve sonunda susuz sülfatı meydana getirir. Boyamada mordan olarak kullanılır; debagatte derileri korumak için ve şaplı debagatta kullanılır;  kağıt yapımında kağıt hamuru için apre olarak; boya sanayiinde morumsu kırmızı boya, metilen mavisi veya diğer thiazod boya maddeleri yapımında kullanılır. Ayrıca donyağını beraklaştırmada, sanayii suyunu saflaştırmada, yangın söndürücülerde, vb. kullanılır.

Boyamada kullanılan bazik alüminyum sülfat da burada sınıflandırılmıştır.

(4)  Krom sülfatlar. En iyi bilineni, krom nitrat ve sülfürik asitten hazırlanan kromik sülfattır (Cr₂(SO₄)₃). Kristalin toz, sulu solüsyonunda menekşe veya yeşil renkte olur. Boyamada mordan olarak (krom mordanı) veya debagat işleminde (krom debagati) kullanılır. Bu son amaç için kullanılan başlıca ürünler, kromik sülfattan veya krom sülfattan (CrSO₄) elde edilen bazik krom sülfatların oldukça kararsız solüsyonlarıdır. Bu sülfatlar buraya dahildir.

(5) Nikel  sülfatlar.  Bu  sülfatların  en yaygın olanı NiSO₄ formülündedir. Sarı kristal halinde susuz veya hidrate (7 H₂O ile) zümrüt yeşili kristal halinde veya mavimsi kristal (6 H₂O ile) halindedir; suda çözünebilir. Elektrolit nikel kaplamada, boyamada mordan olarak, gaz maskelerinin yapımında ve katalizör olarak kullanılmaktadır.

(6)  Bakır sülfatlar.

(a) Bakır sülfat (Cu₂SO₄). Sentetik etanol yapımında katalizör olarak kullanılır.

(b) Kuprik  sülfat  (CuSO₄. 5 H₂O).  Elektrolitik  bakır saflaştırılmasında yan üründür; ayrıca bakır artıkları veya döküntülerinin zayıf bir sülfürik asit solüsyonu ile işleme tabi tutulmasıyla da elde edilir. Suda çözünür, mavi  kristaller veya kristalin toz halindedir. Kalsine edildiğinde şiddetle su absorbe eden beyaz susuz sülfata dönüşür. Tarımda mantar öldürücü olarak kullanılır (38.08 pozisyonunun Açıklama Notuna bakınız); sprey karışımlarını hazırlamada; bakır oksit veya inorganik bakır boyaları hazırlamada; boya işlerinde (ipek veya yünü siyaha, mora veya leylak rengine boyamak için); elektrolitik yöntemle bakır saflaştırmada veya bakır kaplamada; flotasyon regülatörü olarak (cevherlerin doğal olarak su üstünde kalmasını sağlamak için); bir antiseptik olarak, vb. kullanılır.

Doğal hidrate bakır sülfat (brochantite) bu pozisyon haricindedir (26.03 pozisyonu).

(7) Çinko sülfat (ZnSO₄.7 H₂O). Sulu sülfürik asitin, çinko, çinko oksit, çinko karbonat ve madeni sülfürler üzerine etki etmesiyle elde edilir. Beyaz vitriye kütleler veya iğne şekilli kristaller  halindedir. Flotasyon işleminde cevherlerin yüzmesini azaltmak için  kullanılır; boyamada  mordan  olarak;  elektroliz  yoluyla çinko  kaplamada;  antiseptik  olarak;  odunların  korunmasında;

kurutucuların üretiminde, lithopun (32.06 pozisyonu), luminoforların (bakır ile aktive edilmiş çinko sülfat) (32.06 pozisyonu) ve çeşitli diğer çinko bileşiklerinin yapımında kullanılır.

(8) Baryum sülfat. Bu  pozisyon, bir baryum klorür solüsyonunun  sülfürik asit veya bir alkali sülfat ile çökeltilmesi yoluyla elde  edilen suni veya çökeltilmiş baryum sülfatı (BaSO₄) içine alır. Beyaz bir toz halinde, çok ağır (özgül ağırlığı 4.4 civarında) ve suda çözünmeyen, koyu bir hamur halinde bulunur. Beyaz pigment olarak kullanılmakta, aynı zamanda dolgu maddesi olarak kumaşları parlatmada ve kauçuğun işlenmesinde, kuşe kağıt, karton, sır kaplama, lak, boyalar, vb. yapımında kullanılır. X-ışınlarını geçirmez ve bu nedenle radyografide kullanılır (saf olarak).

Doğal baryum sülfat (barit, ağır spar) bu pozisyon haricindedir (25.11   Pozisyonu).

(9) Demir sülfatlar.

(a) Ferro sülfat (FeSO₄). Demir talaşlarını, sulu sülfürik asit ile işleme tabi tutarak veya titan dioksit imalinde bir yan ürün olarak elde edilir; safsızlık olarak çoğunlukla bakır ve ferrik sülfatlar ve arsenik içerir. Suda çok çözünür; hafif  yeşil renkte kristaller halinde hidrate durumda bulunur  (genellikle 7 H₂O ile) ve hava ile temasta oksitleşerek kahverengiye dönüşür; ısı etkisiyle beyaz ve sulu sülfata  çevrilir. Sulu solüsyonlar yeşildirler fakat hava ile temas ettiklerinde oksitleşerek kahverengimsi bir renge  dönüşürler. Ferro sülfat, mürekkeplerin (demir mürekkepleri), boyaların (Prusya mavisi) yapımında kullanılır ve karışımı (sönmüş kireç ve testere talaşı ile) hava gazını arıtmada; boyamada; dezenfektan olarak, bir antiseptik ve yabani ot ilacı olarak kullanılır.

(b) Ferrik sülfat (Fe₂(SO₄)₃). Ferro sülfattan hazırlanır. Toz veya kahverengimsi dilimler şeklinde olur. Suda çok çözünür ve beyaz bir hidrate teşkil eder (9 H₂O ile). Doğal suların  veya lağım sularının arıtılmasında, mezbahalarda kanın  pıhtılaştırılmasında, demir ile debagatte ve bir fungisit  olarak kullanılmaktadır. Cevherlerin su yüzeyinde kalmasını  azalttığı için flotasyon düzenleyicisi olarak kullanılır.  Ayrıca boyamada mordan olarak ve bakır veya çinkonun       elektrolitik  yöntemle  üretilmesinde  de  kullanılmaktadır.

(10) Kobalt sülfat (CoSO₄.7 H₂O). Kobalt oksit ve sülfürik asitten elde edilir; suda eriyebilen kırmızı kristaller halindedir. Elektrolitik yöntemle kobalt kaplamada, bir seramik boyası olarak, katalizör olarak ve çökeltilmiş kobalt reçinelerinin (kurutucular) hazırlanmasında da kullanılmaktadır.

(11) Stronsiyum  sülfat.   Klorür   solüsyonundan   çökeltilmiş   suni stronsiyum sülfat (SrSO₄) beyaz bir tozdur ve suda az erir. Piroteknide, seramikçilikte ve muhtelif stronsiyum tuzlarının elde edilmesinde kullanılır.

Doğal stronsiyum sülfat (celestin) bu pozisyon haricindedir (25.30 pozisyonu).

(12) Kadmiyum  sülfat  (CdSO₄).  Renksiz  kristaller  halinde,  suda çözünebilir, susuz veya hidrate durumda bulunur (8 H₂O ile). Sarı kadmiyum (kadmiyum sülfür) veya diğer boyama maddelerinin ve ilaçların yapımında kullanılır; standart elektrik pillerinde (Weston pilleri); elektro-kaplamada ve boyamada kullanılır.

(13) Civa sülfatlar.

(a) Civa sülfat (Hg₂SO₄). Civa sülfat ile civanın birlikte  ısıtılması ile elde edilir. Beyaz kristalize toz halinde olup su ile bazik sülfata ayrışır. Kalomel ve standart elektrik pilleri yapımında kullanılır.

(b) Civa sülfat (HgSO₄). Civanın sülfürik asitte çözünmesiyle elde edilir; beyaz, susuz ve kristalize kütleler halinde, ışıkta siyaha dönüşen veya hidrate kristalize pullar halinde (1 H₂O ile) olur. Civa klorür veya diğer civa tuzlarının yapımında, altın veya gümüş  metalurjisinde, vb. kullanılır.

(c) Bazik  civa  sülfat (HgSO₄.2 HgO) (Trimercury dioxide  sulphate). Hafif sarı renkli toz halinde, suda çözünmeyen, ışıkta ayrışan bir maddedir. Tıpta kullanılır.

(14) Kurşun sülfatlar.

(a) Suni  kurşun  sülfat  (PbSO₄). Kurşun nitrat veya kurşun asetatın sülfürik asit ile çökeltilmesinden elde edilir; beyaz toz veya kristaller halinde olup, suda çözünmez. Kurşun tuzlarının yapımında kullanılır.

(b) Bazik kurşun sülfat. Doğal kurşun oksit (litharge), sodyum klorür ve sülfürik asitin birlikte ısıtılmasıyla hazırlanan grimsi bir tozdur. Aynı zamanda bir metalurjik işlem vasıtasıyla da elde edilebilir, bu durumda beyaz bir toz halini alır. Pigmentlerin, macunların ve kauçuk sanayii için karışımların hazırlanmasında kullanılır.

Doğal kurşun sülfat (anglesit) bu pozisyon haricindedir (26.07   pozisyonu).

(B) ŞAPLAR

Şaplar, üç değerli bir metal sülfattan (alüminyum, krom, manganez, demir veya indiyum) birini ve bir değerli bir metal sülfat (alkali sülfat veya amonyum sülfat) içeren hidrate çift sülfatlardır. Şapların yerine basit sülfatları kullanma eğilimi bulunmakla birlikte şaplar, boyamada, antiseptik olarak ve kimyasal maddelerin yapımında kullanılır.

(1)  Alüminyum şapları.

(a) Alüminyum potasyum sülfat (adi şap veya potasyum şapı)       (Al₂(SO₄)₃.K₂SO₄. 24 H₂O). Doğal alunitden (şap taşı) (25.30  pozisyonu) elde edilir. (Örn; bazik alüminyum potasyum sülfat ile karışık alüminyum hidroksit). Şap, keza kendisini oluşturan iki ayrı sülfattan da elde edilir. Beyaz katı kristalize halde olup, suda çözünür. Kalsine edildiğinde hafif beyaz toz halinde, susuz ve kristalize (kalsine şap) bir madde verir. Alüminyum sülfatın kullanıldığı yerlerde kullanılır, özellikle lakların hazırlanmasında, boyamada ve debagatte (şapla dabaklama) kullanılır. Fotoğrafçılıkta, tuvalet müstahzarlarında, vb.’de de kullanılır.

(b) Alüminyum amonyum sülfat (amonyak şapı) (Al₂(SO₄)₃.(NH₄)₂SO₄.  24 H₂O). Renksiz kristaller halindedir, özellikle sıcak iken suda çözünür. Saf alüminyum oksitin yapımında ve tıpta kullanılır.

(c) Alüminyum sodyum sülfat (soda şapı) (Al₂(SO₄)₃,Na₂SO₄. 24 H₂O). Potasyum şapına benzer, hava ile temasta toz haline dönüşen kristaller halindedir, suda çözünür. Boyamada mordan olarak kullanılır.

(2) Krom Şapları.

(a)       Krom potasyum sülfat (krom şapı) (Cr₂(SO₄)₃.K₂SO₄. 24 H₂O).  Sülfürik asitteki potasyum dikromat çözeltisi ile sülfür dioksiti indirgemek suretiyle elde edilir. Eflatuni-kırmızı  kristaller şeklindedir, suda çözünür ve hava ile temasta toz

haline gelir. Boyamada mordan olarak, debagatte (kromla dabaklama), fotoğrafçılıkta, vb. kullanılır.

(b) Amonyum krom sülfat (amonyaklı krom şapı). Kristalize mavi toz halindedir, debagatte ve seramikçilikte kullanılır.

(3)  Demir şapları. Amonyaklı demir bis (sülfat) ((NH₄)₂SO₄.Fe₂(SO₄)₃.24H₂O), havada dehidrate olarak beyazlaşan mor kristaller halindedir; Potaslı demir (III) sülfat da mor kristaller halindedir. Her ikisi de boyama işlerinde  kullanılır.

(C) PEROKSOSÜLFATLAR (PERSÜLFATLAR)

Persülfatlar tabiri, 28.11 pozisyonundaki persülfürik asitlerin  tuzlarının karşılığıdır. Bunlar, kuru halde iken oldukça stabildir, fakat sulu çözeltileri ısıda ayrışırlar. Güçlü oksidasyon maddeleridirler.

(1) Diamonyum  peroksodisülfat  ((NH₄)₂S₂O₈). Amonyum sülfatın ve sülfürik asitin konsantre çözeltilerinin elektrolizi ile elde  edilir; renksiz  kristaller halinde olup, suda çözünür, nem ve ısı etkisiyle ayrışabilir. Fotoğrafçılıkta, dokuma sanayinde renk  ağartma veya boyama işleminde; eriyebilir nişastaların hazırlanmasında; diğer persülfatların ve bazı elektrolitik banyoların hazırlanmasında; organik sentezlerde, vb. kullanılır.

(2) Disodyum peroksodisülfat (Na₂S₂O₈). Renksiz kristaller halinde olup, suda çok iyi çözünür. Dezenfektan olarak, renk ağartma işlerinde, depolarizan olarak (pillerde kutuplaştırma maddesi) ve bakır alaşımlarını hakketmede kullanılır.

(3) Dipotasyum peroksodisülfat (K₂S₂O₈). Renksiz kristaller halinde olup, suda çok iyi çözünür. Renk ağartmada, sabun yapımında, fotoğrafçılıkta, antiseptik olarak, vb. kullanılır.

Doğal kalsiyum sülfatlar (alçı taşı, anhidrit, karstenit) bu pozisyon  haricindedir (25.20 pozisyonu).

28.34- NİTRİTLER; NİTRATLAR.

2834.10 - Nitritler

- Nitratlar:

2834.21 -- Potasyum nitrat

2834.29 –- Diğerleri

(A) NİTRİTLER

Bu Tali Fasılın girişinde belirtilen istisnalar hariç olmak  üzere, bu pozisyon, nitritler, nitro asitin (HNO₂) (28.11 pozisyonu) metal tuzlarını içine alır.

(1) Sodyum  nitrit  (NaNO₂).  Bu, sodyum  nitratın kurşun ile indirgenmesiyle elde edilir; ayrıca litarjın (kurşun oksit) imali sırasında da elde edilir. Renksiz kristaller halinde, higroskopik ve suda kolaylıkla çözünür. Tekne boyamada oksidan olarak; organik sentezlerde; et konserveciliğinde; fotoğrafçılıkta; fare zehiri olarak, vb. kullanılır.

(2)  Potasyum nitrit (KNO₂). Sodyum nitrit tarzında veya kükürt dioksitin, kalsiyum oksitle potasyum nitrat karışımı üzerine etkisiyle elde edilir. Kristalize beyaz bir toz halinde veya sarımtırak çubuklar  halinde olur; çoğunlukla safsızlık olarak diğer tuzları içerir. Suda çözünür, nemi çok çeker, hava ile temasta bozulur. Sodyum nitritin kullanıldığı yerlerde kullanılır.

(3) Baryum nitrit (Ba(NO₂)₂). Kristaller halinde olup piroteknide kullanılır.

(4)  Diğer nitritler. Bunların arasında yer alan amonyum nitrit stabil  olmayıp patlayıcıdır; laboratuvarlarda azot üretimi için çözelti halinde kullanılır.

Bu pozisyon kobaltnitritleri kapsamaz (28.42 pozisyonu).

(B) NİTRATLAR

Bu Tali Fasılın girişinde belirtilen istisnalar saklı kalmak üzere, amonyum nitrat ve sodyum nitrat (31.02 veya 31.05 pozisyonları) haricinde kalan, saf olsun olmasın nitratlar, nitrik asitin (28.08 pozisyonu) metal tuzları bu pozisyonda yer alır. (Diğer istisnalar için aşağıya bakınız)

Bazik nitratlar da bu pozisyonda yer almaktadır.

(1)  Potasyum nitrat (KNO₃)(güherçile veya nitr diye de anılmaktadır).  Sodyum nitrat ile potasyum klorürden elde edilir. Renksiz kristaller, camımsı kütleler veya beyaz kristalize toz halinde olup, suda çözünebilir ve saf olmadığı zaman higroskopiktir. Sodyum nitratın kullanıldığı yerlerde; aynı zamanda barut, kimyasal primerler, havai fişekler ve kibrit imalinde ve metalürjide eritici yapımında kullanılır.

(2) Bizmut nitratlar.

(a)  Nötr  bizmut  nitrat (Bi(NO₃)₃. 5 H₂O). Nitrik asitin bizmut üzerine etkisiyle elde edilir; renksiz iri kristaller halinde olup nem çekicidir. Bizmut oksitleriyle tuzlarının hazırlanmasında ve bazı verniklerin imalinde kullanılır.

(b)  Bazik bizmut nitrat (BiNO₃(OH)₂). Nötr bizmut nitrattan elde edilmektedir; sedefimsi beyaz bir toz halinde olup, suda çözünmez. Tıpta (mide ve bağırsak hastalıklarında); seramikçilikte(gökkuşağı renklerini elde etmede); kozmetikte; fülminatlı primerlerin (ağız otu) hazırlanmasında, vb. kullanılır.

(3) Magnezyum nitrat (Mg(NO₃)₂.6 H₂O). Renksiz kristaller halinde olup, suda çözünür. Piroteknide, ateşe dayanıklı ürünlerin hazırlanmasında (magnezyum oksit ile), beyaz alevli lamba gömleklerinin imalinde, vb. kullanılır.

(4) Kalsiyum nitrat (Ca(NO₃)₂). Öğütülmüş kireç  taşının nitrik asitle  işleme tabi tutulmasıyla elde edilir. Beyaz renkli nem çekici halde olup, suda, alkolde ve asetonda çözünebilir: piroteknide  patlayıcıların, kibritlerin, gübrelerin, vb. yapımında kullanılır.

(5) Ferrik nitrat (Fe(NO₃)₃.6 veya 9 H₂O). Mavi kristaller halindedir. Boyama ve baskı işlerinde (yalnız başına veya asetat ile  kombine halde olarak) mordan vazifesi görmektedir. Saf sulu çözeltisi tıpta kullanılır.

(6) Kobalt nitrat (Co(NO₃)₂.6 H₂O). Mor, kırmızımsı veya kahverengimsi   kristaller halinde olup, nem çekici ve suda çözünebilir. Kobalt mavisi veya sarısı ile görünmez mürekkepler imalinde; seramik  süslemede; elektroliz yöntemiyle kobalt kaplamasında, vb. kullanılır.

(7) Nikel nitrat (Ni(NO₃)₂.6 H₂O). Yeşil kristaller halinde olup, nem çekici ve suda çözünebilir. Seramik sanayiinde (kahverengi  pigmentler); boyama işleminde (mordan olarak); elektrolitik nikel kaplamada; nikel oksitin elde edilmesinde veya saf nikel katalizörlerinin  hazırlanmasında  kullanılır.

(8) Bakır nitrat (küprik nitrat) (Cu(NO₃)₂). Bakırın nitrik asitteki   çözeltisinden kristalizasyon işlemi ile elde edilir (ısıya bağlı       olarak 3 veya 6 H₂O ile). Mavi veya yeşil kristaller halinde olup, suda çözünür, higroskopiktir, zehirlidir. Piroteknide; boyayıcı maddeler yapımında; mensucat boyama veya baskıcılığında (mordan olarak); bakır oksit ve fotoğraf kağıdı imalinde; elektrolitik kaplama usulüyle madenlerin üzerine eskimiş bronz üzerinde meydana gelen yeşil pas gibi bir manzara vermede, vb. kullanılır.

(9) Stronsiyum nitrat (Sr(NO₃)₂). Stronsiyum oksitin veya stronsiyum  sülfürün nitrik asit üzerine etkisiyle sıcakta susuz tuz ve soğukta hidrate tuz (4 H₂O ile) elde edilir. Renksiz kristalize toz halinde, havadan nem çekici, suda çözünen, ısıda ayrışan bir maddedir. Piroteknikte kırmızı ışık elde etmek için kullanılır; ayrıca kibrit yapımında da kullanılır.

(10) Kadmiyum  nitrat (Cd(NO₃)₂. 4 H₂O). Kendi oksitinden elde edilir.  Renksiz iğneler halinde, suda çözünebilir ve havadan nem alarak eriyen bir maddedir. Seramikçilikte veya cam yapımında boyama maddesi olarak kullanılır.

(11) Baryum  nitrat  (Ba(NO₃)₂).  Doğal karbonattan (witherite) (25.11  pozisyonu) yapılır. Renksiz veya beyaz kristaller halinde veya  kristalize toz halindedir, suda eriyebilir, zehirlidir. Piroteknide yeşil ışık elde etmek için kullanılır; patlayıcıların yapımında, optik camların, seramik cilalarının, baryum tuzlarının veya  nitratlarının vb. yapımında  kullanılır.

(12) Kurşun  nitrat  (Pb(NO₃)₂). Kurşun  nitrat, nitrik asitin kırmızı  kurşun üzerine etkisiyle kurşun dioksit yapımı sırasında elde edilen bir yan üründür. Renksiz kristaller halinde olup, suda çözünebilir, zehirlidir. Piroteknide (sarı ışık elde etmede); kibritlerin, patlayıcıların ve bazı boyama maddelerinin yapımında kullanılır; debagatte, fotoğrafçılıkta ve litografide; kurşun tuzlarının yapımında ve organik sentezlerde oksidan olarak kullanılır.

(13) Civa nitratlar. Nitrik asitin civa üzerine etkisiyle elde edilir:

(a) Civa (I) nitrat (Hg NO₃. H₂O). Renksiz kristaller halinde olup zehirlidir. Yaldızcılıkta, tıpta, şapka yapımcıları tarafından keçeyle kaplama işleminden önce tüyleri için kullanılır (şapkacı ofortu); civa asetat imalinde vb. kullanılır.

(b) Civa (II) nitrat (Hg(NO₃)₂). Hidrate halde (genellikle  2 H₂O ile) bir tuzdur. Renksiz kristaller halinde olup veya beyaz veya sarımsı dilimler halinde, nem çekici ve zehirlidir. Şapka yapımında; yaldızcılıkta; tıpta (frengiye karşı  antisifilitik olarak); antiseptik olarak kullanılır. Ayrıca bir nitrasyon yardımcısı olarak, organik sentezlerde  katalizör olarak, civa fülminatın veya civa oksitin  hazırlanmasında, vb. kullanılır.

(c) Bazik civa nitratlar. Sarı toz halinde olan bu nitratlar  tıpta  kullanılmaktadır.

Yukarıda sayılan istisnalardan başka, aşağıda yazılı olanlarda bu pozisyon haricindedir:

(a) Asetonitratlar (Fasıl 29) (Mordan olarak kullanılan demir asetonitrat, vb.).

(b) Saf halde bulunsun bulunmasın, amonyum sülfat ve amonyum nitratın çifte  tuzları (31.02 veya 31.05 pozisyonu).

(c) Metal  nitratların  karışımlarından  meydana gelen patlayıcı  maddeler  (36.02 pozisyonu).

28.35–    FOSFİNATLAR (HİPOFOSFİTLER), FOSFONATLAR (FOSFİTLER), VE FOSFATLAR; POLİFOSFATLAR (KİMYACA BELİRLİ BİR YAPIDA OLSUN OLMASIN). [15.10.2002-24907 R.G Madde 107]

2835.10 - Fosfinatlar   (hipofosfitler)   ve   fosfonatlar (fosfitler)

- Fosfatlar:

2835.22 -- Mono veya disodyum fosfat

2835.23 -- Trisodyum fosfat

2835.24 -- Potasyum fosfat

2835.25 -- Kalsiyum hidrojenortofosfat ("dikalsiyum fosfat")

2835.26 -- Diğer kalsiyum fosfatlar

2835.29 -- Diğerleri

- Polifosfatlar:

2835.31 -- Sodyum trifosfat (sodyum tripolifosfat)

2835.39 -- Diğerleri

(A) FOSFİNATLAR (HİPOFOSFİTLER)

Bu Tali Fasılın girişinde belirtilen istisnalar hariç olmak üzere, fosfinatlar (hipofosfitler), fosfinik (hipofosforlu) asitin (H₃PO₂)   (28.11 pozisyonu) metal tuzları bu pozisyona dahildir.

Bunlar suda çözünürler ve ısıtıldıklarında kendiliğinden tutuşan  hidrojen fosfür oluşturarak ayrışırlar. Alkali hipofosfitler birer indirgeme  maddeleridir.

Bunların  en  önemlileri  şunlardır:

(I) Sodyum fosfinat (hipofosfit) (NaPH₂O₂), Beyaz tabletler veya kristalize  toz halinde olup, higroskopiktir.

(II) Kalsiyum  fosfinat  (hipofosfit) (Ca(PH₂O₂)₂), Renksiz kristaller  veya beyaz toz halinde olup, beyaz fosforun kaynar haldeki kireç  kaymağı üzerine etkisiyle elde edilir. Her iki üründe tıpta tonik olarak veya ayıltıcı ilaç olarak kullanılır.

(III) Amonyum, demir veya kurşun fosfinatlar (hipofosfitler).

(B) FOSFONATLAR (FOSFİTLER)

Bu Tali Fasılın girişinde belirtilen istisnalar saklı kalmak kaydıyla, bu pozisyon, fosfonatlar (fosfitler), fosfonik (fosforlu) asitin (H₃PO₃) (28.11 pozisyonu) metal tuzlarını (nötr veya asit) içine alır.

Bunların en önemlileri amonyum, sodyum, potasyum ve kalsiyum  fosfonatlar olup, suda çözünebilmekte ve bir indirgeme maddesi (redüktör) görevi görmektedirler.

(C) FOSFATLAR VE POLİFOSFATLAR

Bu Tali Fasılın giriş kısmında belirtilen istisnalar hariç olmak üzere 28.09 pozisyonundaki asitlerden üretilen metal fosfatlar ve polifosfatlar bu pozisyon kapsamındadır, örneğin:

(I)            Fosfatlar-fosforik  asitin  (H₃PO₄)  metal  tuzları.  Bunlar fosfatların en önemlileri olup kısaca "fosfatlar" olarak adlandırılırlar. Fosforik  asitin  değerli  madenlerle  birlikte meydana getirdikleri tuzlar, mono-,di- veya tribazik olabilmekte yani bir, iki veya üç maden atomunu içerebilmektedirler. Böylece, örneğin sodyumun üç fosfatı vardır: sodyum dihidrojen ortofosfat (monobazik fosfat (NaH₂PO₄)), disodyum hidrojenortofosfat (dibazik fosfat (Na₂HPO₄)) ve trisodyumortofosfat (tribazik fosfat (Na₃PO₄)).

(II) Pirofosfatlar (difosfatlar) - pirofosforik asitin (H₄P₂O₇) metal

 tuzları.

(III) Metafosfatlar- metafosforik asitin (HPO₃)_n  metal tuzları.

(IV) Diğer polifosfatlar- yüksek bir polimerızasyon derecesine sahip  olan polifosforik asitin metal tuzları.

En önemli fosfatlar ve polifosfatlar şunlardır:

(1) Amonyum fosfatlar ve polifosfatlar

(a) Triamonyum  ortofosfat ((NH₄)₃PO4), sadece sulu çözeltide stabildir.

(b) Amonyum polifosfatlar. Birkaç birimden birkaç bine kadar değişen polimerizasyon derecesine sahip muhtelif amonyum polifosfatlar  bulunmaktadır.

Beyaz kristalize tozlar halinde olup, suda çözünebilir veya çözünemez; gübre imalatında, verniklere mahsus ateşe dayanıklı katkı maddeleri imalatında veya ateşe dayanıklı müstahzarlarda kullanılır.

Polimerizasyon dereceleri tanımlanmamış olsa dahi bunlar bu pozisyonda yer alır.

Saf olsun veya olmasın, amonyum dihidrojenortofosfat (monoamonyum fosfat) ve diamonyum hidrojenortofosfat (diamonyum fosfat) ve bunların karışımları bu pozisyon haricindedir (31.05 pozisyonu).

(2) Sodyum fosfatlar ve polifosfatlar

(a) Sodyum dihidrojenortofosfat (monobazik fosfat)  (NaH₂PO₄. 2 H₂O). Renksiz kristaller halinde olup, suda  çözünür. Isı etkisiyle suyunu kaybeder (pulvarize fosfat) ve pirofosfat ve sonuçta meta fosfata dönüşür. Tıpta, el yapımı mensucat sanayiinde, proteinli maddelerin pıhtılaştırılmasında  elektro-kaplamada, vb. kullanılır.

(b) Disodyum  hidrojenortofosfat (dibazik fosfat) ((Na₂HPO₄), susuz (beyaz toz) veya kristalize (2,7 veya 12 H₂O ile) halde olup, suda çözünür. İpeğin aprelenmesinde (kalay klorür ile), mensucat, odun ve kağıdın yanmaz hale getirilmesinde, mensucat sanayiinde mordan olarak, debagatte kromlu tabaklama işleminde, optik camların yapımında, porselenin sırlanmasında, kabartma tozu hazırlanmasında, boyayıcı maddelerin ve lehimciliğe mahsus terkiplerin imalinde, elektro-kaplamada,  tıpta,  vb.  kullanılmaktadır.

(c) Trisodyum  ortofosfat  (tribazik fosfat)  (Na₃PO₄. 12 H₂O) Renksiz kristaller halinde olup, suda çözünür. Isıtıldığında kristalleşme suyundan bir kısmını kaybeder. Metal oksitlerin çözümünde eritici unsur olarak, fotoğrafçılıkta, deterjan olarak, sanayiide kullanılan suların sertliğini gidermede ve kazanların kabuk bağlayan iç cidarlarının temizlenmesinde, şekerin ve ispirtolu içkilerin berraklaştırılmasında, debagatte tıpta, vb. kullanılır.

(d) Sodyum  pirofosfatlar  (sodyum difosfatlar).  Tetrasodyum pirofosfat (nötr difosfat) (Na₄P₂O₇). Higroskopik olmayan beyaz toz halinde olup, suda çözünür. Çamaşır yıkamada, deterjanların hazırlanmasında, kanın pıhtılaşmasını önleyici karışımların yapımında, soğutucu ürünlerin ve dezenfektanların hazırlanmasında, peynir imalinde, vb. kullanılır.

Disodyum dihidrojenpirofosfat (asit difosfat) (Na₂H₂P₂O₇) da aynı görünüşe sahiptir, emaye ile kaplamada eritici olarak  kullanılır, sütteki kazeini çökeltmede, kabartma tozu  bazı maltlı  süt  tozları  yapımında, vb. kullanılır.

(e) Sodyum trifosfat (Na₅P₃O₁₀) (pentasodyum trifosfat da sodyum  tripolifosfat olarak bilinmektedir). Beyaz kristalize toz halindedir; su yumuşatıcı olarak, emilsiyonlaştırıcı olarak veya  gıda  maddelerini  konserve  etmede  kullanılır.

(f) Sodyum metafosfatlar (Temel formülü (NaPO₃)_n). Bu tanıma uyan iki metal fosfat, sodyum siklo-trifosfat ve sodyum sıklotetrafosfattır.

(g) Sodyum  polifosfatlar,  yüksek  polimerizasyon  derecelerine  sahiptirler. Bazı sodyum polifosfatlar yanlış olarak sodyum  metafosfatlar şeklinde adlandırılmaktadır. Muhtelif doğrusal sodyum polifosfatlar bulunmakta olup bunların polimerizasyon dereceleri, birkaç düzineden birkaç yüz birime kadar değişmek üzere yüksektir. Belirlenmemiş polimerizasyon derecesine sahip olan polimerler şeklinde bulunsalar dahi, bunlar bu  pozisyonda yer alırlar.

Bunlar aşağıdakileri kapsar:

Yanlış olarak sodyum hekzametafosfat ((NaPO₃)_n) formülünün bir polimer karışımı) olarak bilinen ürün, Graham tuzu olarak da bilinmektedir. Camımsı madde halinde veya beyaz toz şeklindedir, suda çözünür. Bu madde, sulu çözeltide, suda bulunan kalsiyum ve magnezyumu ayrıştırır, bu nedenle de su yumuşatıcısı olarak kullanılmaktadır. Deterjanların yapımında ve kazein tutkallarının hazırlanmasında, uçucu yağları emülsiyonlaştırmada, fotoğrafçılıkta, işlenmiş peynir imalinde, vb. kullanılır.

(3) Potasyum  fosfatlar.  En iyi bilineni potasyum dihidrojen ortofosfatdır (monopotasyum fosfat) (KH₂PO4). Fosfatlı tebeşirin ortofosforik asit ve potasyum sülfat ile işleme tabi tutulması suretiyle elde edilir. Renksiz kristaller halindedir, suda çözünür. Maya besleyici ve gübre olarak kullanılmaktadır.

(4)  Kalsiyum fosfatlar.

(a)         Kalsiyum  hidrojen ortofosfat ("dikalsiyum fosfat") (CaHPO₄. 2 H₂O). Disodyum hidrojenortofosfat üzerine hafif asitleştirilmiş kalsiyum klorür çözeltisi etki ettirilerek elde edilir. Beyaz toz halinde olup, suda çözünmez. Gübre olarak; hayvan yemlerine çeşni veren yardımcı mineral bir gıda vazifesi görmekte, cam yapımında ve tıpta, vb. kullanılmaktadır.

Kuru halde iken ağırlık itibariyle %0.2 veya daha fazla fulorin ihtiva eden kalsiyum hidrojenortofosfat bu pozisyon haricindedir (31.03 veya 31.05 pozisyonu).

(b)       Kalsiyum tetrahidrojen  bis (ortofosfat)  (monokalsiyum  fosfat) (CaH₄(PO₄)₂.1 veya 2 H₂O). Kemiklerin sülfürik asit veya hidrojen klorür ile işleme tabi tutulmasından elde edilir. Koyu çözeltiler halindedir; ısı etkisiyle kristalizasyon suyunu kaybeder. Suda çözünebilen tek kalsiyum fosfattır. Kabartma tozu yapımında, ilaç imalinde, vb. kullanılır.

(c)       Trikalsiyum bis (ortofosfat) (nötr kalsiyum fosfat) (Ca₃(PO₄)₂). Bu pozisyon, çökeltilmiş kalsiyum fosfatı içine alır (örneğin; adi kalsiyum fosfat). Kemiklerde bulunan trikalsiyum fosfatın öncelikle hidroklorik asitle ve takiben sodyum hidroksit ile işleme tabi tutulması suretiyle veya trisodyum otofosfat çözeltisinin amonyaklı ortamda kalsiyum klorür vasıtasıyla çökeltilmesi suretiyle elde edilir. Beyaz

renkte amorf bir toz olup, suda çözünmez ve kokusuzdur. Boyama işlerinde mordan olarak; şurupların berraklaştırılmasında; metallerin temizlenip parlatılmasında; cam ve çanak, çömlek yapımında; fosfor ve ilaç (laktofosfatlar ve gliserofosfatlar gibi) imalinde, vb. kullanılır.

Doğal kalsiyum fosfat bu pozisyon haricindedir (25.10 pozisyonu).

(5) Alüminyum fosfat. Suni alüminyum ortofosfat (AlPO₄), trisodyum ortofosfat ve alüminyum sülfattan hazırlanır, beyaz, grimsi veya pembemsi toz halindedir. Seramikçilikte eritici unsur olarak, ipeğin aprelenmesinde (kalay oksit ile) ve dişçi çimentolarının hazırlanmasında  kullanılır.

Doğal alüminyum fosfat (wavellite) bu pozisyon haricindedir (25.30 pozisyonu).

(6) Manganez fosfat (Mn₃ (PO₄)₂. 7 H₂O). Mangan klorürü ile fosforik asitten elde edilir. Mor renkte bir toz olup, yalnız başına veya diğer maddelerle beraber ressamlıkta ve emaye işlerinde kullanılan Nuremberg morunu teşkil etmektedir. Amonyum fosfatla birleştirilmek suretiyle Burgundy morunu meydana getirir.

(7) Kobalt fosfatlar. Trikobalt bis (ortofosfat) (Co₃(PO₄)₂ 2 veya 8 H₂O), sodyum ortofosfat ile kobalt asetattan elde edilir. Pembe renkte amorf (şekilsiz) bir tozdur, suda çözünmez. Alüminyum oksit ile birlikte ısıtıldığında emayecilikte kullanılan Thenard mavisini meydana getirir. Alüminyum fosfat ile birleştirilmek suretiyle kobalt morunun hazırlanmasında  kullanılır.

(8) Diğer  fosfatlar.  Bunlar  meyanında,  baryum  fosfatlar (donuklaştırıcı), krom fosfatlar (seramik boyaları), çinko fosfatlar (seramik boyaları ve dişçi çimentoları imalinde, fermantasyon kontrolünde, tıpta), demir fosfatlar (tıpta) ve bakır fosfatlar (seramik boyalarında) sayılabilir.

Aşağıda yazılı olan bazı fosfatlar bu pozisyonun haricindedir. Örneğin:

(a)  Doğal  kalsiyum  fosfatlar,  apatit ve doğal alüminyum kalsiyum fosfatlar  (25.10 pozisyonu).

(b)  Fasıl 25 veya 26'da yer alan diğer doğal mineral fosfatlar.

(c)  Amonyum dihidrojen ortofosfat (monoamonyum fosfat) ve diamonyum hidrojen ortofosfat (diamonyum fosfat) (saf halde bulunsun bulunmasın) (31.05 pozisyonu).

(d)  Kıymetli ve yarı kıymetli taşlar (71.03 veya 71.05 pozisyonu).

28.36- KARBONATLAR;  PEROKSOKARBONATLAR  (PERKARBONATLAR);  AMONYUM  KARBAMAT İHTİVA  EDEN  TİCARİ  AMONYUM KARBONAT.

2836.10 - Ticari amonyum karbonat ve diğer amonyum karbonatlar

2836.20 - Disodyum karbonat

2836.30 - Sodyum hidrojenkarbonat (sodyum bikarbonat)

2836.40 - Potasyum karbonatlar

2836.50 - Kalsiyum karbonat

2836.60 - Baryum karbonat

2836.70 - Kurşun karbonat

- Diğerleri:

2836.91 -- Lityum karbonatlar

2836.92 -- Stronsiyum karbonat

2836.99 -- Diğerleri

Bu Tali Fasılın giriş kısmında belirtilen istisnalar hariç olmak  üzere, bu pozisyon aşağıdakileri kapsar:

(I) Karbonatlar  (nötr  karbonatlar,  hidrojenkarbonatlar  veya bikarbonatlar, bazik karbonatlar). Bunlar anhidrit halde olanı (CO₂) 28.11 pozisyonunda yer alan izole edilmemiş karbonik asitin (H₂CO₃) metal tuzlarıdır.

(II) Peroksokarbonatlar  (perkarbonatlar).  Bunlar,  fazla   miktarda oksijen içeren karbonatlar olup, karbondioksitin metal peroksitler üzerine etkisiyle elde edilir. Peroksomonokarbonatlar (Na₂CO₄) veya peroksodikarbonatlar (Na₂C₂O₆)  gibi.

(A) KARBONATLAR

(1)  Amonyum  karbonatlar.  Bunlar  tebeşir  ve  amonyum  sülfat (veya amonyum klorür) karışımının ısıtılması suretiyle, veya karbondioksitin kızgın su buharı varlığında amonyak gazı ile birleştirilmesinden elde edilir.

Bu işlemlerle elde edilen amonyum karbonat  ticari amonyum karbonat olup; içinde çeşitli safsızlıklara (klorürler, sülfatlar, organik maddeler) ilaveten amonyum bikarbonat (amonyum hidrojen karbonat) ve amonyum karbamat (NH₂COO NH₄) da bulunmaktadır. Ticari amonyum karbonat (bu pozisyonda yer alan), beyaz renkte kristalize kütleler halinde veya toz halinde olup, sıcak suda çözünür. Nemli atmosferde yüzeyinde asit karbonat  teşekkül ederek bozulmakta fakat bu durumda dahi kullanılabilmektedir.

Amonyum karbonat, mensucat boyama ve basmacılığında mordan olarak; yünlerin temizlenmesinde deterjan olarak; tıpta balgam söktürücü olarak; koku veren tuzların veya kabartma tozlarının yapımında; debagatte; kauçuk sanayiinde; kadmiyum metalurjisinde; organik sentezlerde, vb. kullanılır.

(2)  Sodyum karbonatlar.

(a) Disodyum karbonat (nötr karbonat) (Na₂CO₃). Yanlış olarak "soda karbonatı" veya "ticari soda" diye anılan bu ürünü 28.15 pozisyonundaki sodyum hidroksit (kostik soda) ile karıştırmamak gerekir. Sodyum klorür ile amonyak çözeltisinin karbon dioksit çözeltisi ile ısıtılması suretiyle elde edilen asit sodyum karbonatın da ısıtılarak ayrıştırılmasıyla  meydana gelir.

Susuz (veya dehidrate) tozlar halinde veya hidrate kristaller (soda kristalleri, çamaşır sodası (10H₂O ile) halinde olur, havada toz haline gelerek monohidrata dönüşürler (1 H₂O ile). Bunlar birçok sanayiide, örneğin: cam ve seramik sanayiinde eritici olarak; dokuma sanayiinde; yıkama müstahzarları imalatında; boyamacılıkta; ince ipek ipliği yapımında (stanik klorür ile birlikte); dekapaj maddesi olarak (38.24 pozisyonuna ait Açıklama Notuna bakınız); sodyum hidroksit, sodyum tuzları ve indigonun hazırlanmasında; tungsten, bizmut antimon ve vanadyum metalurjisinde; fotoğrafçılıkta; sanayii sularının arıtılmasında (kireç soda yöntemi) ve kireçle karıştırılmak suretiyle kömür gazının saflaştırılmasında kullanılır.

(b) Sodyum hidrojenkarbonat (asit karbonat, sodyum bikarbonat) (NaHCO₃). Genellikle kristalize toz veya beyaz kirstaller halinde olup, suda, özellikle ısıtıldığında çözünür ve nemli atmosferde bozulmaya meyillidir. Tıpta idrar taşının muayenesinde; hazmı kolaylaştırıcı tabletler ve gazlı meşrubatın imalinde; kabartma tozu yapımında; porselen sanayiinde, vb. kullanılır.

Doğal sodyum karbonat (natron, vb.) bu pozisyona dahil değildir (25.30   pozisyonu).

(3)  Potasyum karbonatlar.

(a) Dipotasyum karbonat (nötr karbonat) (K₂CO₃). Yanlış olarak "potas" olarak bilinen bu karbonatı, 28.15 pozisyonunda yer alan potasyum hidroksit (kostik potas) ile karıştırmamak gerekir. Bitkisel küllerden, pancar suyu tortusundan, yapağı yağından ve özellikle potasyum klorürden elde edilir. Nemi çok çekici kristalize beyaz kütleler halinde olup suda çözünür. Cam ve seramik sanayiinde; dokuma sanayiinde (keten ipliği veya temizlik işlerinde kullanılan bezlerin ağartılmasında); yağlı boya resimlerin temizlenmesinde; potasyum tuzlarının, siyanürlerin ve Prusya mavisinin; dekapaj müstahzarlarının hazırlanmasında, vb. kullanılır.

(b) Potasyum  hidrojenkarbonat  (asit  karbonat,  potasyum bikarbonat) (KHCO₃). Karbon dioksitin nötr karbonat üzerine etkisiyle elde edilir; beyaz kristaller halinde olup, suda çözünür, hafif nem çekicidir. Yangın söndürme cihazlarında; kabartma tozlarının hazırlanmasında; tıpta ve şarapcılıkta (anti-asit olarak) kullanılır.

(4)  Çöktürülmüş kalsiyum karbonat. Bu pozisyonda yer alan çöktürülmüş kalsiyum karbonat (CaCO₃) kalsiyum tuzları eriyiklerinin karbondioksitle işleme tabi tutulması suretiyle elde edilir. Diş  macunlarının ve yüz pudralarının  hazırlanmasında dolgu maddesi   olarak, tıpta (kemik hastalıklarının tedavisinde), vb. kullanılır.

Yıkanmış veya toz haline getirilmiş olsun olmasın doğal kalkerler (Fasıl 25) tebeşir (doğal kalsiyum karbonat) (25.09 pozisyonu) ile toz halinde kalsiyum karbonat ve bunun yağlı asitlerle (örn: stearik asit) kaplanmış partikülleri (38.24 pozisyonu) bu pozisyon haricindedir.

(5) Çöktürülmüş baryum karbonat. Bu pozisyonda yer alan çöktürülmüş  baryum karbonat (BaCO₃), sodyum karbonatla baryum sülfürden elde edilir. Beyaz bir toz olup suda çözünmez. Sanayii sularının arıtılmasında; parazitleri yok edici terkiplerin, optik camların ve saf baryum oksitin imalinde; pigment ve eritici madde olarak emaye işlerinde; kauçuk, kağıt, sabun ve şeker sanayilerinde; piroteknide (yeşil ışık elde etmede) kullanılmaktadır.

Doğal baryum karbonat (witherite) bu pozisyon haricindedir  (25.11  pozisyonu).

(6) Kurşun karbonatlar.

Bu pozisyonda yer alan suni kurşun karbonatlar şunlardır:

(a)      Nötr kurşun karbonat (PbCO₃). Beyaz renkte kristalize veya amorf bir toz olup, suda çözünmez. Pigmentlerin, macunların ve indigonun imalinde, seramikçilikte kullanılır.

(b) (2 PbCO₃. Pb(OH)₂) tipinde bazik kurşun karbonatlar. Bunlara "beyaz kurşun" (üstübeç) denilmekte olup, toz, kalıp, pul veya pat halindedirler. Asetik asitin kurşun levhalar veya litarj üzerine olan etkisiyle meydana gelen kurşun asetattan elde edilir; kuruyan boya pigmentidir. Yağlı boyaların, cam

haline gelebilen terkiplerin, özel macunların (içinden buhar geçen boruların ek yerlerinde kullanılan macunlar gibi) ve portakal rengi kurşun boyasının imalinde kullanılır. Ayrıca yalnız başına veya baryum sülfat, çinko oksit, alçı taşı ve kaolen ile karışım halinde olarak kurşun beyazını, Krems  beyazını, Venedik beyazını, Hamburg beyazını, vb. meydana  getirir.

Doğal kurşun karbonat (witherite) bu pozisyona dahil değildir (26.07  pozisyonu).

(7) Lityum karbonatlar. Bunlardan nötr lityum karbonat (Li₂CO₃) lityum sülfatın sodyum karbonatla çöktürülmesiyle elde edilir; beyaz renkte ve kokusuz kristalize toz halinde olup, havadan etkilenmez ve suda az çözünür. Tıpta (idrar yolu hastalıklarında) ve suni mineral suların imaline mahsus karışımların hazırlanmasında kullanılır.

(8) Çöktürülmüş  stronsiyum  karbonat.  Bu  pozisyonda  yer  alan çöktürülmüş stronsiyum karbonat (SrCO₃), beyaz renkte çok ince bir toz olup, suda çözünmez. Piroteknide (kırmızı ışık elde etmede), gökkuşağı renkler verici camlarla, ışıklı boyaların imalinde, stronsiyum oksit ve stronsiyum tuzlarının hazırlanmasında kullanılır.

Doğal stronsiyum karbonat (stronsiyanit) bu pozisyon haricindedir (25.30 pozisyonu).

(9)  Bizmut karbonat. Bu pozisyonda yer alan suni bizmut karbonat esas olarak bazik bizmut karbonat (bizmutil karbonat) ((BiO)₂CO₃) olup, beyaz veya sarımsı renkte ve suda çözünmeyen amorf bir tozdur. Tıpta ve kozmetik  maddeler imalinde kullanılır.

Doğal bizmut hidrokarbonat (bismutite) bu pozisyon haricindedir  (26.17  pozisyonu).

(10) Çöktürülmüş   magnezyum   karbonat.   Bu   pozisyonda   yer  alan çöktürülmüş magnezyum karbonat, bazik ve hidrate bir karbonat olup, sodyum karbonatla magnezyum sülfatın iki defa ayrışması ile elde edilir. Beyaz renkte, kokusuz ve pratik olarak suda çözünmeyen bir maddedir. Hafif karbonat, eczacıların beyaz magnezi dedikleri karbonat olup, laksatif olarak kullanılmakta ve çoğunlukla kübik parçalar halinde arz edilmektedir. Ağır karbonat, beyaz renkte granüler bir tozdur. Magnezyum karbonat, kağıt ve kauçuk sanayiinde dolgu maddesi olarak; kozmetiklerde kullanılmakta ve ayrıca ısıyı izole edici madde olarak da  kullanılmaktadır.

Bu pozisyona, doğal magnezyum karbonat (manyezit) dahil değildir (25.19  pozisyonu).

(11) Mangan   karbonatlar.  Bu  pozisyonda  yer  alan  suni  manganez karbonat (MnCO₃), susuz veya hidrate (1 H₂O ile) halde ince bir toz olup, sarı, pembemsi veya kahverengimsi renktedir. Suda çözünmez. Boyalarda, kauçuk ve seramikte pigment olarak kullanılmakta ve aynı zamanda tıpta da kullanım alanı bulunmaktadır.

Doğal manganez karbonat (rhodocrosite, dialogite) bu pozisyon   haricindedir  (26.02 pozisyonu).

(12) Demir  karbonatlar.  Bu pozisyonda yer alan susuz veya hidrate (1 H₂O ile)  haldeki  suni  demir  karbonat  (FeCO₃),  demir sülfatla

sodyum karbonatın iki defa ayrıştırılması ile elde edilir. Grimsi kristaller halinde olup, suda çözünmez, havada ve özellikle nemli zamanlarda çok çabuk okside olur. Demir tuzlarının ve ilaçların hazırlanmasında kullanılır.

Doğal demir karbonat (sidarite, chalybite) bu pozisyon haricindedir  (26.01 pozisyonu).

(13) Kobalt  karbonatlar  (CoCO₃).  Susuz  veya  hidrate  (6 H₂O ile)  halde kristalize bir toz olup, pembe, kırmızı veya yeşilimsi renktedir ve suda çözünmez. Emaye işlerinde pigment olarak ve kobalt oksitleriyle tuzlarının hazırlanmasında kullanılmaktadır.

(14) Nikel  karbonatlar.  Bu  pozisyonda  yer  alan  normal suni nikel karbonat (NiCO₃), açık yeşil renkte bir toz olup, suda çözünmez; seramiklerde pigment olarak ve nikel oksitin hazırlanmasında kullanılmaktadır. Hidrate haldeki bazik karbonat, yeşilimsi renkli kristaller halinde olup, seramiklerde, cam sanayiinde, elektro-kaplamada, vb. kullanılmaktadır.

Doğal bazik nikel karbonat (zaratite) bu pozisyon haricindedir  (25.30  pozisyonu).

(15) Bakır karbonatlar. Bu pozisyonda yer alan suni malaşit veya suni azürit de denilen suni bakır karbonatlar, yeşilimsi-mavi renkte zehirli bir toz olup, suda çözünmez. Suni bakır karbonatlar, nötr karbonattan (CuCO₃) veya çeşitli tiplerde bazik karbonatlardan meydana gelmiş olup, sodyum karbonatla bakır sülfattan elde edilir. Saf veya karışım halinde pigment olarak (mavi veya yeşil bakır karbonat, dağ mavisi veya yeşili); haşarat öldürücü ve zehirli mantarları yok edici olarak; tıpta (kan damarlarını büzerek kanı durdurmada ve fosfordan meydana gelen zehirlenmelere karşı); elektro-kaplamada; piroteknide, vb. kullanılır.

Doğal bakır karbonat hidrate olsun olmasın (malachite, azurite) bu pozisyon haricindedir (26.03 pozisyonu).

(16) Çöktürülmüş  çinko  karbonat. Bu  pozisyonda  yeralan  suni çinko karbonat (ZnCO₃), sodyum karbonatla çinko sülfatın iki defa  ayrıştırılmasından elde edilir; beyaz renkte kristalize bir toz olup, pratik olarak suda çözünmez. Boyalarda, kauçuklarda, seramiklerde ve  kozmetiklerde  pigment  olarak  kullanılır.

Doğal çinko karbonat (smithsonite) bu pozisyon haricindedir (26.08  pozisyonu).

(B) PEROKSOKARBONATLAR (PERKARBONATLAR)

(1) Sodyum perkarbonatlar. Bunlar sodyum peroksitin (hidrate olsun olmasın) sıvı haldeki karbondioksit ile işleme tabi tutulması suretiyle elde edilir. Beyaz renkte bir toz olup, suda çözünerek oksijen ile nötr sodyum karbonatı meydana getirir. Renk ağartma işlerinde, ev işlerinde kullanılan deterjanların imalinde ve  fotoğrafçılıkta  kullanılır.

(2) Potasyum perkarbonatlar. Doymuş nötr potasyum karbonatın -10°C veya -15°C’de elektrolizi ile elde edilir. Beyaz kristaller halinde olup, nemi çok çeker, nemli atmosferde rengi mavileşir ve

suda çözünür. Kuvvetli bir oksidanolup bazen ağartma işlerinde kullanılır.

(3) Diğer perkarbonatlar. Bunlar arasında amonyum ve baryum perkarbonatlar vb. sayılabilir.

28.37- SİYANÜRLER,  OKSİSİYANÜRLER  VE  KOMPLEKS  SİYANÜRLER.

- Siyanürler ve oksisiyanürler:

2837.11 –- Sodyum siyanür

2837.19 -- Diğerleri

2837.20 - Kompleks siyanürler

Bu Tali Fasılın giriş kısmında belirtilen istisnalar hariç olmak    üzere, bu pozisyon siyanürleri, oksisiyanürleri ve kompleks siyanürleri içine alır.

(A) SİYANÜRLER

Bu pozisyonda yer alan siyanürler, 28.11 pozisyonundaki hidrojen siyanürün (HCN) metal tuzları olup çok zehirlidirler.

(1) Sodyum siyanür (NaCN). Sodyum siyanür, kokun veya hidrokarbonlu gazların ve atmosferik azotun sodyum karbonat üzerinde olan etkisiyle veya kalsiyum siyanamitin (31.02 pozisyonuna bakınız) odun kömürü ile işleme tabi tutulması suretiyle, ya da pülverize toz kömürün, metal sodyumun ve amonyak gazının  birbirlerine karşı olan etkisiyle elde edilir. Kristalize beyaz toz, levha veya pat halinde olup, nem çekicidir. Acı badem kokusundadır ve suda çok erir. Erime noktasına gelince oksijeni emer; hidratlar da meydana getirebilir. Ağızları tamamen kapalı kaplarda bulunurlar. Sodyum siyanürler, altın ve gümüş metalurjisinde, altın ve gümüş kaplamasında, fotoğrafçılıkta, litoğrafide, parazitlerin ve haşaratın yok edilmesinde, vb. kullanılır. Aynı zamanda, hidrojen siyanürün, diğer siyanürlerin ve indigonun hazırlanmasında; flotasyon işlemlerinde (özellikle galenayı blendden ve piritleri kalkopiritten ayırmada) da kullanılmaktadır.

(2) Potasyum siyanür (KCN). Sodyum siyanür tarzında elde edilmekte olup, aynı özelliklere sahip bulunmakta ve aynı işlerde kullanılmaktadır.

(3) Kalsiyum siyanür (Ca(CN)₂). Saflık derecesine göre beyaz veya grimsi renkte ve suda çözünen bir toz olup, haşaratın, zehirli mantarların ve zararlı hayvanların yok edilmesinde kullanılır.

(4) Nikel siyanür (Ni(CN)₂). Hidrate halde olanı yeşilimsi toz veya levhalar halinde ve amorf olanı sarı toz halinde olup, metalürjide ve elektro-kaplamada kullanılır.

(5)  Bakır siyanürler.

(a) Bakır (I) siyanür (CuCN). Beyaz veya grimsi renkte bir toz olup suda çözünmez. Tıpta ve bakır (II) siyanürün kullanıldığı yerlerde  kullanılır.

(b) Bakır (II) siyanür (Cu(CN)₂). Suda çözünmeyen amorf bir toz olup, kolayca ayrışır. Demir üzerine bakır kaplamada ve organik  sentezlerde kullanılır.

(6) Çinko siyanür (Zn(CN)₂). Suda çözünmeyen beyaz bir toz olup, elektro-kaplamada (galvanoplasti) kullanılır.

(7)  Civa siyanürler.

(a)       Civa  siyanür (Hg(CN)₂). Sarı  civa  oksitin  sulu bir hidrosiyanik asit çözeltisinde eritilmesi suretiyle elde edilir. Beyaz donuk kristaller halinde olup, hava ile temasta

kahverengimsi bir renge dönüşür. Suda çözünür. Isıtıldığında ayrışarak siyonejen gazını meydana getirmekte ve bu nedenle bu gazın imalinde kullanılmaktadır. Antiseptik ve dezenfektan olup, özellikle bazı dezenfektan sabunların imalinde ve aynı zamanda fotoğrafçılıkta da kullanılmaktadır.

(b) Civa oksisiyanür (Hg(CN)₂.HgO). Sarı  civa  oksitin  civa siyanür üzerine olan etkisiyle elde edilir; beyaz kristalize bir toz olup, suda özellikle sıcak suda çözünür. Civa klorürden daha kuvvetli ve civa siyanürden daha az tahriş edici bir antiseptiktir; göz ve deri hastalıklarının, yılancık ve frenginin tedavisinde ve cerrahi aletlerin sterilize edilmesinde kullanılır.

Ametallerin siyanürleri (brom siyanür gibi) bu pozisyon haricindedir (28.51 pozisyonu).

(B) HEKZASİYANOFERRATLAR (II) (FERROSİYANÜRLER)

Ferrosiyanürler, 28.11 pozisyonundaki ferrosiyanhidrik (hidrojen hekzasiyanoferat) asitin (H₄Fe(CN)₆) metal tuzları olup, demir  hidroksitin siyanürler üzerine olan etkisinden veya kalsiyum  hidroksit ile hava gazının arıtılmasından sonra geriye kalan oksitin işleme tabi tutulmasından elde edilir. Isı ile ayrışır.

Bunların başlıcaları aşağıda gösterilmiştir:

(1) Tetraamonyum ferrosiyanür  ((NH₄)₄Fe(CN)₆). Suda  çözünebilen kristaller halindedir. "Siyah nikel-kaplama" da ve katalizör olarak amonyağın sentezinde kullanılır.

(2) Tetrasodyum  ferrosiyanür  (Na₄Fe(CN)₆. 10 H₂O).  Sarı renkte kristaller halinde olup, havadan etkilenmez, suda ve özellikle sıcak suda çözünür. Hidrojen siyanür ve Prusya mavisi, tiyoindigo, vb. hazırlanmasında; çeliğin yüzeyini sertleştirmede; fotoğrafçılıkta; boyamacılıkta (mordan olarak ve maviye boyamada); baskı işlerinde (anilin siyahını baskıda oksidan olarak) ve zehirli mantarların yok edilmesinde kullanılır.

(3) Tetrapotasyum ferrosiyanür (K₄Fe(CN)₆. 3 H₂O). Sarı kristaller halinde olup, havada toz haline gelir, suda ve özellikle sıcak suda çözünür. Tetrasodyum ferrosiyanürün kullanıldığı yerlerde kullanılır.

(4)  Dibakır   ferrosiyanür  (Cu₂Fe(CN)₆.x H₂O).  Morumsu   kahverengi renkte bir toz olup, suda çözünmez. Florans kahverengisi veya Van Dyck kahverengisi denilen türdeki resim boyalarının imalinde kullanılır.

(5) Çifte  ferrosiyanürler (örn: dilityum dipotasyum ferrosiyanür   Li₂K₂(Fe(CN)₆).3 H₂O).

Prusya mavisi (Berlin mavisi) ve ferrosiyanürlere dayalı diğer pigmentler bu pozisyon haricindedir. (32.06 pozisyonu).

(C) HEKZASİYANOFERRATLAR (III) (FERRİSİYANÜRLER)

Hekzasiyanoferratlar (III) (ferrisiyanürler) 28.11 pozisyonundaki hidrojen hekzasiyanoferatın (III) (H₃Fe(CN)₆) tuzlarıdır.

En önemlileri şunlardır:

(1) Trisodyum ferrisiyanür (Na₃Fe(CN)₆. H₂O). Klorun ferrisiyanür (II)  üzerine etkisiyle elde edilir; nar çiçeği renginde zehirli, nem  çekici ve suda çözünen kristaller halindedir. Sulu çözeltisinde yeşilimsi renk alıp, ışık etkisiyle ayrışır. Boyama ve basma  (eprime) işlerinde; fotoğrafçılıkta; çeliğin yüzeyini sertleştirmede; elektro-kaplamada ve oksidan olarak organik sentezlerde kullanılır.

(2) Tripotasyum  ferrisiyanür (K₃Fe(CN)₆).  Trisodyum  ferrisiyanür görünüşünde fakat ondan daha az nem çekici olup aynı işlerde kullanılır.

(D) DİĞER BİLEŞİKLER

Bu bileşikler, pentasiyanonitrosilferratları (II), pentasiyanonitrosilferratları(III), siyanokadmatları, siyanokromatları, siyanomanganatları, siyanokobaltatları, siyanonikkolatları, siyanokupratları, siyanomerküratları gibi inorganik esaslı maddeleri  içine alır.

Bu gruba aşağıdakiler dahildir:

(1) Potasyum siyanomerkürat. Renksiz kristaller halinde olup, suda çözünür ve zehirlidir. Aynaların sırlanmasında kullanılır.

(2) Sodyum pentasiyanonitrosilferrat (III) (sodyum nitroprusit veya sodyum nitroferrisiyanür) (Na₂Fe(CN)₅NO. 2 H₂O), kimyasal analizlerde kullanılır.

28.38- FULMİNATLAR,  SİYANATLAR  VE  TİYOSİYANATLAR.

Bu Tali Fasılın giriş kısmında belirtilen istisnalar hariç olmak üzere, bu pozisyon, fulminatları, siyanatları, izosiyanatları ve tiyosiyanatları, izole edilmemiş siyanik asitin (HO-C=N) veya izosiyanik asitin (HN=C=O), veya fulminik asitin (HO-N=C) metalik tuzlarını, diğer siyanik asit izomeri, veya tiosuyanik asit (HS-C=N) izomerini kapsar.

(A) FULMİNATLAR

Fulminatlar, terkipleri az veya çok bilinmeyen bileşikler olup, çok dayanıksızdırlar, ufak bir sarsıntı veya ısının etkisi altında ve örneğin bir kıvılcımla patlarlar. Patlayıcı maddeleri ateşlemeye yaradığından ağız otu ile infilak kapsüllerinin imalinde kullanılmaktadır.

Ticari önemi haiz tek fülminat, civa fülminat olup formülü farazi  olarak (Hg(ONC)₂)’dir. Civa fülminat, katalizör olarak kullanılan bakır (I) klorür çözeltisinde nitrik asitli bir civa nitrat solüsyonunun alkol ile olan reaksiyonundan elde edilir. İğne şeklinde beyaz veya sarımsı kristaller halinde olup zehirlidir. Kaynar suda çözünür. Patladığı zaman kırmızı dumanlar çıkarır. Metal olmayan ve içi su ile dolu bulunan kaplarda bulunur.

(B) SİYANATLAR

Amonyum, sodyum ve potasyum siyanatlar çeşitli organik bileşiklerin imalinde kullanılır. Alkali toprakların siyanatları da mevcut bulunmaktadır.

(C) TİYOSİYANATLAR

Tiyosiyanatlar (Sülfosiyanürler) izole edilmemiş tiyosiyanik asitin (HS-C=N) metalik tuzlarıdır.

Bunların başlıcaları şunlardır:

(1)       Amonyum tiyosiyanat (NH₄SCN). Bu, amonyak ve karbon disülfür karışımının ısıtılması suretiyle elde edilir. Nem çekici, renksiz kristaller halinde olup, sudaki çözünürlüğü iyidir. Hava ve ışık etkisi ile kırmızı renge dönüşür ve ısı etkisi ile ayrışır. Elektro-kaplamada; fotoğrafçılıkta; boyama ve baskı

işlerinde (özellikle ipek mensucatın üzerindeki şarjın harap olmasını önlemek için); soğutucu karışımların, siyanürlerin, ferrosiyanürlerin (II), tiyo-ürenin ve guanidinin hazırlanmasında ve ayrıca plastiklerin, yapışkanların, yabani ot ilaçlarının, vb. hazırlanmasında da  kullanılır.    

(2) Sodyum tiyosiyonat (NaSCN). Sodyum siyanürle sülfür karışımının ısıtılması suretiyle elde edilir. Amonyum tiyosiyanat görünüşünde  veya toz halinde olup, zehirlidir. Fotoğrafçılıkta; boyama ve basma işlerinde mordan olarak; tıpta; laboratuvar reaktifi olarak; elektro kaplamada; suni hardal yağının hazırlanmasında; kauçuk sanayiinde, vb. kullanılır.

(3) Potasyum tiyosiyanat (KSCN). Sodyum tiyosiyanat tarzında elde edilmekte ve aynı özelliklere sahip bulunmaktadır. Dokuma sanayiinde; fotoğrafçılıkta; organik sentezlerde (tiyo-üre ve suni hardal yağı ve boya maddeleri imali gibi), tiyosiyanatların hazırlanmasında, soğutucu karışımların, parazitleri öldüren ilaçların hazırlanmasında, vb. kullanılır.

(4) Kalsiyum tiyosiyanat (Ca(SCN)₂. 3 H₂O). Kalsiyum oksitin amonyum tiyosiyanat üzerine olan etkisiyle elde edilir; nem çekici renksiz kristaller halinde olup, suda çözünür. Boyama ve basma işlerinde mordan olarak, selüloz için bir çözücü olarak; pamuğun merserize edilmesinde; tıpta (arteryoskloroza karşı) potasyum iyodür yerine; ferrosiyanürler veya diğer tiyosiyanatların hazırlanmasında; parşömen yapımında kullanılır.

(5) Bakır tiyosiyanatlar. Bunlar  alkali tiyosiyanatlar ile sodyum  hidrojen sülfat ve bakır sülfattan elde edilir.

Bakır (I) tiyosiyanat (CuSCN). Beyazımsı, grimsi veya sarımsı renkte toz veya hamur halinde olup, suda çözünmez. Mensucatın basma haline getirilmesinde mordan olarak, deniz suyunun etkisine dayanıklı boyaların imalinde ve organik sentezlerde kullanılır.

Bakır (II) tiyosiyanat (Cu(SCN)₂). Siyah renkte bir toz olup, suda çözünmez. Kolaylıkla bakır (I) tiyosiyanata dönüşür. Ağız otu ve kibrit imalinde kullanılır.

(6) Civa tiyosiyanat (Hg(SCN)₂). Alkali bir tiyosiyanat ile civa klorürden elde edilir. Beyaz renkte kristalize bir toz olup, suda az çözünür. Zehirli olan bu tuz fotoğrafçılıkta negatiflerin  koyulaştırılmasında kullanılır.

Aşağıda yazılı olanlar bu pozisyon haricindedir:

(a)  Çift veya kompleks siyanatlar (28.42 pozisyonu).

(b)  Çift veya kompleks tiyosiyanatlar (Örn; reineckates, demir (I) potasyum tiyosiyanat ve demir (II) potasyum tiyosiyanat gibi) (28.42 pozisyonu).

28.39- SİLİKATLAR; TİCARİ ALKALİ  METAL SİLİKATLAR.

- Sodyum silikatlar

2839.11 -- Sodyum metasilikatlar

2839.19 -- Diğerleri

2839.20 – Potasyum silikatlar

2839.90 - Diğerleri

Bu Tali Fasılın girişinde belirtilen istisnalar hariç olmak üzere, bu pozisyon, 28.11 pozisyonuna giren silikon dioksitten türetilmiş olan ve serbest halde izole olmayan çeşitli silisik asitlerin metal tuzlarını, silikatları içine alır.

(1) Sodyum  silikatlar.  Bunlar, kum ve sodyum karbonat veya sülfatın ergitilmesi yoluyla elde edilir. Terkipleri çok çeşitli (monosilikat, metasilikat, polisilikat, vb.) olup, hidrasyon dereceleri ve çözünürlükleri, imalat metodları ve saflık derecelerine göre değişir. Renksiz kristaller veya toz halinde, camımsı (su camı) bir kütle veya aşağı yukarı viskoz sulu eriyikleri  halinde  bulunur.  Cevher  ganglarını,  taş   ve

topraklarını ayırır, flotasyon düzenleyicileri olarak kullanılır. Ayrıca silikatlı sabunların yapımında dolgu maddesi olarak; bağlayıcılar olarak veya yapışkan olarak karton veya  aglomere kömür imalatında; ateşe dayanıklı malzemeler olarak;  yumurtaların saklanmasında; çürümez yapışkanların imalatında; korozyona dayanıklı çimento hazırlanmasında sertleştirme maddesi olarak; conta macunu ve suni taşları sertleştirme maddesi olarak; yıkama müstahzarlarının yapımında; metal yüzeylerin temizlenip parlatılmasında ve buhar kazanları ve boruların iç yüzeylerinin kabuk bağlamasını önlemede (38.24 pozisyonunun Açıklama  Notuna  bakınız)  kullanılır.

(2) Potasyum silikatlar. Sodyum silikatların kullanıldığı benzeri yerlerde  kullanılırlar.

(3)  Manganez  silikat  (MnSiO₃). Portakal renginde bir toz olup, suda çözünmez. Seramik boyası olarak ve verniklerle yağlı boyalarda da kurutucu olarak kullanılmaktadır.

(4) Çöktürülmüş kalsiyum silikatlar. Beyaz toz halinde olup, sodyum veya potasyum silikatlardan elde edilir. Ateşe dayanıklı kerpiçlerle dişçi çimentolarının  imalinde  kullanılır.

(5) Baryum silikatlar. Beyaz toz halinde olup, baryum oksit ile optik cam imalinde kullanılır.

(6) Kurşun silikatlar. Toz veya camımsı beyaz kütleler halinde olup, seramiklerin  sırlanmasında  kullanılır.

(7) Diğer silikatlar (yukarıda belirtilenlerin dışında ticari alkali metal silikatlar dahil). Bunlar meyanında, sezyum silikat (sarı toz halinde olup, seramiklerde kullanılır), çinko silikat (fluoresan tüplerin kaplanmasında kullanılır), alüminyum silikat (porselen ve ateşe dayanıklı ürünlerin imalinde kullanılır)  belirtilebilir.

Doğal silikatlar bu pozisyon haricindedir, örneğin:

(a)  Wollastonit (kalsiyum silikat), rodonit (manganez silikat), fenasit (veya fenakit) (berilyum silikat) ve titanit (titan silikat) (25.30 pozisyonu).

(b)  Bakır silikatlar (krisokolla, diyoptaz), çinko hidrosilikat (hemimorfit) ve zirkonyum silikat (zirkon) gibi cevherler (26.03, 26.08 ve 26.15 pozisyonları).

(c)  7l. Fasıldaki kıymetli taşlar.

28.40- BORATLAR; PEROKSOBORATLAR (PERBORATLAR).

- Disodyum tetraborat (rafine boraks):

2840.11 -- Anhidrit

2840.19 -- Diğerleri

2840.20 - Diğer boratlar

2840.30 - Peroksiboratlar (perboratlar)

(A) BORATLAR

Bu tali Fasılın girişinde belirtilen istisnalar hariç olmak üzere, bu pozisyon boratları, 28.10 pozisyonunda yer alan çeşitli borik asitlerin ve bilhassa normal veya ortoborik asitin (H₃BO₃) metal tuzlarını içine alır.

Kristalizasyon işlemiyle veya kimyevi bir işlem ile elde edilen boratlar ve keza bazı tuzlu göl sularının buharlaştırılmasından elde edilen doğal boratlar bu pozisyonda yer alır.

Sodyum boratlar. En önemlisi sodyum tetraborat disodyum tetraborat, rafine boraks) (Na₂B₄O₇) olup, doğal borat

çözeltilerinin kristalizasyonu ile veya doğal kalsiyum boratların veya borit asitin sodyum karbonatla muamele edilmesi suretiyle elde edilir. Ahhidrus veya hidrate (5 H₂O veya 10 H₂O ile) halde olur. Isıtılıp tekrar soğutulduğunda camımsı bir kütle hasıl eder (eritilmiş boraks, boraks camı, boraks incisi(boncuğu)). Keten veya kağıdın sertleştirilmesinde; metallerin lehimlenmesinde (sert lehimler için eritici madde olarak); eritici madde olarak emaye sanayiinde; cam haline gelebilen boyaların, özel camların (optik camlar, elektrik ampulleri için camlar), zamk veya cilaların imalinde; altının rafine edilmesinde; boratların ve  antrakinon  boyaların  hazırlanmasında  kullanılır.

Bundan başka, laboratuvarlarda kullanılmaya mahsus diğer sodyum  boratlar (metaboratlar, hidrojen diborat) da vardır.

(2)  Amonyum boratlar. Bunların en önemlisi metaborat (NH₄BO₂. 2 H₂O) olup, renksiz ve suda oldukça çözünür kristaller halindedir; havada toz haline gelir. Isıya tabi tutulduğunda ayrışarak eriyebilen bir borik anhidrit verniği oluşturur ve bu nedenden dolayı, yanmaz bir madde olarak kullanılır. Saç losyonlarında tespit edici madde (fiksatör) olarak kullanıldığı gibi aynı zamanda bir bileşen olarak da elektrolitik kapasitörlerde ve kağıt kaplamada kullanılır.

(3) Çöktürülmüş  kalsiyum  boratlar. Doğal  boratların kalsiyum klorürle muamelesinden elde edilmektedir. Beyaz toz halinde olup, ateş almayı geciktirici terkiplerde, antifriz müstahzarlarda ve seramik izolatörlerde kullanıldığı gibi, antiseptik olarak da kullanılır.

(4)  Manganez  boratlar.  Başlıcası  tetraborat (MnB₄O₇) olup, suda az çözünen pembemsi renkte bir tozdur. Yağlı boyalarda ve verniklerde kurutucu madde olarak kullanılır.

(5)  Nikel   borat.   Soluk  yeşil  renkli  kristaller  halinde  olup, katalizör  olarak kullanılır.

(6)  Bakır  borat. Mavi renkte, çok sert kristaller halinde olup, suda çözünmez. Pigment olarak (seramik boyalarda), haşarat öldürücü ve antiseptik olarak  kullanılır.

(7) Kurşun borat. Grimsi renkte ve suda çözünmeyen bir toz olup, kurutucu maddelerin hazırlanmasında, cam yapımında, bir pigment olarak porselen ve elektrokaplamada kullanılır.

(8) Diğer  boratlar.  Kadmiyum  borat,  fluoresan  tüplerinin kaplanmasında; kobalt borat, kurutucu olarak; çinko boratlar, antiseptik olarak, ateşe dayanıklı mensucatta veya seramiklerde eritici olarak; zirkonyum borat, donuklaştırıcı olarak kullanılırlar.

Bu pozisyonda yer alan boratların hazırlanmasında kullanılan doğal sodyum boratlar (kernit, tinkal) ile, borik asit imalinde kullanılan doğal kalsiyum boratlar (pandermit, presit) bu pozisyon haricinde kalır (25.28 pozisyonu).

(B) PEROKSOBORATLAR (PERBORATLAR)

Bu tali Fasılın girişinde belirtilen istisnalar hariç olmak üzere, bu pozisyon, boratlardan daha fazla oksijeni ihtiva eden ve bunu kolayca terk eden metal boratları da içine almaktadır.

Bunlar, genellikle kompleks ürünler olup, formülleri HBO₃ veya HBO₄ gibi çeşitli asitlere tekabül eder.

Peroksoboratların başlıcaları şunlardır:

(1) Sodyum peroksoborat (perboraks). Sodyum peroksitin sulu borik  asit çözeltisi üzerine olan tesiriyle veya sulu sodyum borat çözeltisinin hidrojen peroksit (oksijenli su) ile muamele edilmesi suretiyle elde edilir. Beyaz renkte amorf tozlar veya kristaller (1 veya 4 H₂O ile) halinde olup, ketenlerin, mensucatın ve  hasırların  ağartılmasında,  postların muhafazasında, evlerde

kullanılan çamaşır sularının, deterjanların ve antiseptik  maddelerin  imalinde  kullanılır.

(2)  Magnezyum peroksoborat. Beyaz  renkte  ve suda çözünmeyen bir toz olup, tıpta ve diş macunlarının imalinde kullanılır.

(3)  Potasyum  peroksoborat. Sodyum peroksoboratın özelliklerine sahip  olup, aynı  amaçlarla  kullanılır.

(4) Diğer peroksoboratlar. Amonyum, alüminyum, kalsiyum ve çinko peroksoboratlar. Bunlar, beyaz renkte toz halinde olup, tıpta ve diş macunlarının  imalinde  kullanılır.

28.41- OKSOMETALİK VEYA PEROKSOMETALİK ASİTLERİN TUZLARI.

2841.10 - Alüminatlar

2841.20 - Çinko veya kurşun kromatlar

2841.30 - Sodyum dikromat

2841.50 - Diğer kromatlar ve dikromatlar; peroksokromatlar

- Manganitler, manganatlar ve permanganatlar

2841.61 -- Potasyum Permanganat

2841.69 -- Diğerleri

2841.70 - Molibdatlar

2841.80 - Tungstatlar (volframatlar)

2841.90 - Diğerleri

Bu pozisyon, anhidritleri teşkil eden metal oksitlere tekabül eden oksometalik  ve  peroksometalik  asitlerin  tuzlarını  içine  alır.

Bu pozisyonda yer alan bileşiklere ait grupların başlıcaları şunlardır:

(1)  Alüminatlar. Alüminyum hidroksitin türevleridirler.

(a) Sodyum alüminat. Boksitin sodyum hidroksit (kostik soda) çözeltisi ile muamelesinden oluşur. Suda çözünen beyaz toz, sulu çözeltiler veya macun halinde bulunur. Boyama işlerinde mordan (alkali mordan) olarak kullanıldığı gibi, lakların hazırlanmasında, kağıdın aprelenmesinde, dolgu maddesi olarak sabunlarda, alçının sertleştirilmesinde, donuk camların imalinde, sanayiide kullanılan suların arıtılmasında, vb. kullanılır.

(b) Potasyum alüminat. Boksitin potasyum hidroksitle eritilmesi suretiyle hazırlanır. Beyaz renkte ve mikro-kristal bünyeli kütleler halinde olup, nem çekicidir ve suda çözünür. Sodyum alüminatın kullanıldığı yerlerde kullanılır.

(c) Kalsiyum alüminat. Boksitle kalsiyum oksitin bir elektrik  fırınında birlikte eritilmesi suretiyle elde edilir. Suda

çözünmeyen beyaz bir toz olup, boyama işlerinde mordan olarak; sanayii sularının arıtılmasında (iyon değiştirici); kağıt yapımında (apreleyici olarak); cam, sabun, özel çimentolar ve parlatma müstahzarları imalinde ve diğer alüminatların hazırlanmasında  kullanılır.

(d)  Krom  alüminat.  Alüminyum oksit, kalsiyum florür ve amonyum dikromattan oluşan karışımın ısıtılması suretiyle elde edilmekte olup, seramik boyası olarak kullanılır.

(e)  Kobalt  alüminat.  Sodyum  alüminat  ile bir kobalt tuzundan elde edilir. Yalnız başına veya alüminyum oksitle karışım olarak kobalt mavisini (Thenard mavisi) teşkil eder. Çinko alüminatla beraber, gök mavisi, azure mavisi, koyu mavi, saksoni mavi, Sevr mavisi vb. hazırlanmasında kullanılır.

(f)  Çinko alüminat. Beyaz renkte bir toz olup, sodyum alüminatla aynı amaçlar için kullanılır.

(g)  Baryum  alüminat.  Boksit,  barit  ve  kömürden elde edilir. Beyaz veya esmer kütleler halinde olup, sanayii sularının arıtılmasında ve kabuk bağlamayı  önlemede  kullanılır.

(h) Kurşun alüminat. Kurşun oksitle alüminyum oksit karışımının ısıtılması suretiyle elde edilir. Kolaylıkla erimeyen katı halde  bir cisim olup, ateşe dayanıklı tuğlalarla ateşe dayanıklı  sıvaların imalinde ve aynı zamanda beyaz pigment olarak kullanılır.

Doğal berilyum alüminat (chrysoberyl) bu pozisyon haricindedir (duruma  göre 25.30, 71.03 veya 71.05 pozisyonları).

(2)  Kromatlar.  Nötr  veya asit kromatlar (dikromatlar), tri-, tetra- ve perkromatlar çeşitli kromik asitlerden ve özellikle normal asit (H₂CrO₄) ile saf halde izole edilemeyen dikromik asitten (H₂Cr₂O₇) türetilir.

Çoğu zehirli olan bu tuzların başlıcaları şunlardır:

(a) Çinko  kromat.  Çinko  tuzlarının  potasyum  dikromatla muamelesinden hidrate veya bazik çinko kromat oluşur. Toz halinde olup, suda çözünmez. Yalnız başına veya karışım halinde çinko sarısını teşkil eden bir pigmenttir. Prusya  mavisi ile karıştırıldığında çinko yeşilini oluşturur.

(b) Kurşun  kromat. Nötr suni kurşun kromat, kurşun asetatın sodyum dikromat üzerine olan tesirinden  oluşur. Çöktürülme  metodlarına göre sarı veya bazen portakal renginde veya kırmızı bir tozdur. Yalnız başına veya karışım halinde krom sarısını oluşturan bir pigment olup, emaye, seramik, boya ve vernik imalinde, vb. kullanılır.

Bazik kurşun kromat, yalnız başına veya karışım halinde krom kırmızısını veya acem kırmızısını oluşturur.

(c) Sodyum kromatlar. Sodyum kromat (Na₂CrO₄ .10 H₂O), doğal demir krom oksitin (kromit) kömür ve sodyum karbonatla olan karışımının fırınlanması suretiyle krom üretimi sırasında elde edilir. Sarı renkte iri kristaller halinde olup, nem çekicidir ve suda oldukça çözünür. Boyama işlerinde (mordan olarak), debagatte, mürekkeplerin ve pigmentlerin imalinde, diğer kromatlarla dikromatların hazırlanmasında ve antimon sülfürle karışım halinde fotoğrafik flaş ışığını oluşturan   tozların imalinde kullanılır.

Sodyum dikromat (Na₂Cr₂O₇. 2 H₂O), sodyum kromattan elde edilir. Suda çözünen kırmızı kristaller halinde olup, nem çekicidir. Isıtıldığında havanın neminden daha az etkilenen susuz sodyum dikromata dönüşür (eritilmiş veya dökme dikromat); çoğunlukla az miktarda sodyum sülfat içerir. Debagatte (kromlu dabaklamada), boyama işlerinde (mordan olarak),organik sentezlerde (oksidanolarak), fotoğrafçılıkta,

matbaacılıkta, piroteknide, katı yağların saflaştırılmasında ve renklerinin beyazlatılmasında, dikromatlı pillerin ve dikromatlı jelatinlerin (jelatinler ışık etkisi altında sıcak suda çözünmeyen ürünlere dönüşür) hazırlanmasında, flotasyon işlemlerinde   (metallerin   yüzgeçlik   özelliklerinin

azaltılmasında), petrol rafinerilerinde ve antiseptik olarak  kullanılmaktadır.

(d)  Potasyum  kromatlar. Potasyum kromat (K₂CrO₄) (sarı potasyum kromat), kromitten elde edilir. Suda çözünen sarı kristaller halinde olup, zehirlidir.

Potasyum dikromat (K₂Cr₂O₇) (kırmızı potasyum kromat), kromitten elde edilmektedir. Portakal renginde ve suda çözünen kristaller halinde olup, çok zehirlidir. Dikromat toz ve buharları burun kemik ve kıkırdaklarına tesir eder ve çözeltileri deri üzerindeki çizikleri  enfekte eder.

Potasyum kromat ve dikromatları, sodyum kromat ve dikromatların  kullanıldığı  yerlerde  kullanılır.

(e) Amonyum  kromatlar. Amonyum  kromat ((NH₄)₂CrO₄), krom  trioksit çözeltisinin amonyakla doyurulması suretiyle elde edilir. Suda çözünen sarı kristallar halinde olup, fotoğrafçılıkta ve boyama işlerinde  kullanılır.

Amonyum dikromat ((NH₄)₂Cr₂O₇), doğal demir krom oksitten (kromit) elde edilmekte olup, suda çözünen kırmızı kristaller halindedir. Fotoğrafçılıkta, boyama işlerinde (mordan olarak) debagatte, katı ve sıvı yağların arıtılmasında, organik sentezlerde, vb. kullanılır.

(f) Kalsiyum kromat (CaCrO₄. 2 H₂O). Sodyum dikromatla tebeşirden elde edilen bu tuz, ısıtıldığında susuz hale gelir ve rengi sarıya döner. "ultramarin sarısı" gibi sarı boyaların imalinde kullanılır. Bu, tek başına kalsiyum kromat için de uygulanan bir isimdir.

(g) Manganez kromat. Nötr manganez kromat (MnCrO₄),manganez oksit ile kromik anhidritten elde edilmekte olup, esmer renkte ve suda çözünen kristaller halindedir. Boyama işlerinde mordan olarak kullanılır.

Bazik manganez kromat, esmer renkte ve suda çözünmeyen bir toz olup, sulu boyalarda kullanılır.

(h) Demir  kromatlar.  Demir(III)  kromat  (ferrik  kromat) (Fe₂(CrO₄)₃), demir (III) klorürle (ferrik klorür) potasyum kromat çözeltilerinden hazırlanır. Sarı bir toz olup, suda  çözünmez.

Bir de bazik demir kromat vardır ki, yalnız başına veya karışım halinde "siderin sarısı" ismi altında boyacılıkta kullanılır. Prusya mavisi ile karıştırıldığı zaman çinko yeşilini andıran yeşili meydana getirir. Bazik demir kromat, aynı zamanda, metalürjide de kullanılmaktadır.

(ij) Stronsiyum kromat (SrCrO₄). Kalsiyum kromatın analogu olan bu tuz, yalnız başına veya karışım halinde stronsiyum sarısını teşkil etmekte olup, resim boyalarının hazırlanmasında kullanılır.

(k) Baryum kromat (BaCrO₄). Baryum klorür ve sodyum kromat çözeltilerinin çöktürülmesi suretiyle elde edilir. Parlak sarı renkte zehirli bir toz olup, suda çözünmez. Yalnız başına veya karışım halinde baryum sarısını teşkil eder ve kalsiyum kromattan elde edilen benzeri ürün grubu gibi buna da bazen "ultramarin sarısı" denilir. Resim boyalarında, emaye ve cam sanayiinde, kibrit imalinde ve mordan olarak da boyama işlerinde kullanılır.

Aşağıda yazılı olanlar bu pozisyon haricindedir:

(a)  Doğal kurşun kromat (krokoisit) (25.30 pozisyonu).

(b)  Kromatlarla hazırlanmış pigmentler (32.06 pozisyonu).

(3) Manganatlar, permanganatlar. Bu tuzlar, mütekabilen, izole halde olmayan manganik asit (H₂MnO₄) ile yalnız sulu çözelti halinde bulunan  permanganik  asite (HMnO₄) tekabül etmektedir.

(a) Manganatlar. Sodyum manganat (Na₂MnO₄), 26.02 pozisyonunda yer alan doğal manganez dioksit (piroluzit) ile sodyum hidroksit (kostik soda) karışımının eritilmesi suretiyle elde edilen yeşil renkte ve soğuk suda çözünen kristaller halinde olup, sıcak suda ayrışır; altın metalürjisinde  kullanılır.

Potasyum manganat (K₂MnO₄), yeşilimtırak siyah renkte küçük kristaller halinde olup, permanganatın hazırlanmasında kullanılır.

Baryum manganat (BaMnO₄), manganez dioksit ile baryum nitrat karışımının ısıtılması suretiyle elde edilen zümrüt yeşili renginde bir toz olup, baryum sülfatla karışım halinde resim boyalarında  kullanılan  manganez mavisini teşkil eder.

(b) Permanganatlar. Sodyum permanganat (NaMnO₄. 3 H₂O), sodyum manganattan elde edilmekte olup, kırmızımtrak siyah renkte, nem çekici ve suda çözünen kristaller halindedir. Organik sentezlerde, yünün ağartılmasında ve dezenfektan olarak kullanılmaktadır. 

Potasyum permanganat (KMnO₄), potasyum manganattan veya  manganez dioksit ile potasyum hidroksit (kostik potas) karışımının okside edilmesi suretiyle elde edilir. Metalik cilalı mor kristaller halinde olup, suda çözünür. Cildi boyar. Aynı zamanda morumsu kırmızı renkte sulu çözeltiler veya tabletler halinde de bulunmaktadır. Potasyum  permanganat çok kuvvetli bir oksidan olup, kimyada miyar (reaktif) olarak kullanılmakta ve aynı zamanda organik sentezlerde (sakarin imalinde), metalürjide (nikelin rafine edilmesinde), yağlı maddelerin, reçinelerin, ipek ipliği ile ipek mensucatın ve hasırların renklerini ağartmada, suyun arıtılmasında, gaz maskelerinde (emici madde olarak), tıpta, boya sanayiinde (yün, odun ve saç boyalarında) ve antiseptik olarak kullanılmaktadır.

Kalsiyum permanganat (Ca(MnO₄)₂. 5 H₂O), alkali manganatlar ile kalsiyum klorür çözeltilerinin elektrolizi suretiyle elde edilir. Koyu mor renkli kristaller halinde olup, suda çözünür. Oksidan ve dezenfektan olan bu tuz, boyama işlerinde, organik sentezlerde, suyun arıtılmasında ve kağıt hamurunun ağartılmasında kullanılır.

(4)  Molibdatlar. Molibdatlar, paramolibdatlar ve polimolibdatlar (di-, tri-, tetra-) normal molibdik asitten (H₂MoO₄) veya diğer molibdik asitlerden türemiş olup, bazı hususlarda kromatlara benzemektedir.

Bu tuzların başlıcaları şunlardır:

(a) Amonyum molibdat. Molibdenin metalürjisinde elde edilen bu tuz hidrate kristaller halinde olup, rengi hafifçe yeşile veya sarıya çalmakta ve ısıtıldığında ayrışmaktadır. Kimyada miyar (reaktif) olarak kullanılmakta, pigmentlerin hazırlanmasında, yanmaz maddeler imalinde, cam sanayiinde, vb. kullanılmaktadır

(b) Sodyum molibdat. Hidrate parlak kristaller halinde olup, suda çözünür. Miyar (reaktif) olarak kullanılmakta ve aynı zamanda pigmentlerin  imalinde ve tıpta da  kullanılmaktadır.

(c) Kalsiyum molibdat. Suda çözünmeyen beyaz bir toz olup, metalürjide kullanılır.

(d) Kurşun  molibdat.  Suni  kurşun molibdat, kurşun kromatla birlikte çöktürüldüğünde kırmızı renkli krom pigmentlerini oluşturur.

Doğal kurşun molibdat (Wulfenit) bu pozisyon haricindedir  (26.13 pozisyonu).

(5) Tungstatlar (Volframatlar).  Tungstatlar,  paratungstatlar ve pertungstatlar normal tungstik asit (H₂WO₄) ile diğer tungstik asitlerden türetilir.

Bu tuzların başlıcaları şunlardır:

(a) Amonyum tungstat. Tungstik asitin amonyak içinde eritilmesi suretiyle elde edilir. Hidrate halde veya beyaz renkte kristalize bir toz olup, suda çözünür. Kumaşların yanmaz hale getirilmesinde ve diğer tungstatların elde edilmesinde  kullanılır.

(b) Sodyum tungstat. Tungsten metalürjisinde sodyum karbonat ile 26.11 pozisyonunda yer alan volframitten elde edilir. Sedef  parıltılı beyaz renkte hidrate lameller veya kristallerden müteşekkil olup, suda çözünür. Amonyum tungstatın kullanıldığı yerlerde ve aynı zamanda mensucat üzerine baskı yapılmasında (mordan olarak), lak boyaların ve katalizörlerin hazırlanmasında ve organik sentezlerde  kullanılmaktadır.

(c) Kalsiyum tungstat. Parlak beyaz pullar halinde olup, suda çözünmez. X-ışınlı ekranların veya fluoresan tüplerinin imalinde kullanılır.

(d) Baryum tungstat. Beyaz bir toz olup, yalnız başına veya karışım halinde tungsten veya tungstat beyazı adı altında resim boyalarında  kullanılır.

(e) Diğer  tungstatlar.  Bunlar arasında potasyum tungstat (kumaşların yanmaz hale getirilmesinde kullanılır), magnezyum tungstat (X-ışınlı ekranların imalinde kullanılır), krom tungstat (yeşil pigment imalinde kullanılır) ve kurşun tungstat (pigment olarak kullanılır) belirtilebilir.

Aşağıda yazılı olanlar bu pozisyon haricindedir:

(a) Bir cevher olan doğal kalsiyum tungstat (scheelite-tungsten cevheri) (26.11 pozisyonu).

(b)  Doğal  manganaz  tungstatlar (hubnerit) ve doğal demir tungstatlar (ferberit)  (26.11 pozisyonu).

(c)  İnorganik lüminoforlar olarak sınıflandırılan lüminesant tungstatlar (kalsiyum veya magnezyum gibi) (32.06 pozisyonu).

(6)  Titanatlar  (orto-, meta- ve peroksititanatlar, nötr veya asit). Titanatlar, esası titan dioksit (TiO₂) olan çeşitli titanik asitlerle hidroksitlerden türetilir.

Baryum ve kurşun titanatlar beyaz toz halinde olup, pigment olarak  kullanılır.

Doğal demir titanat (ilmenit) (26.14 pozisyonu) ve inorganik    florotitanatlar (28.26 pozisyonu) bu pozisyon haricindedir.

(7)  Vanadatlar (orto-, meta-, piro-, hipovanadatlar, nötr veya asit),  vanadyum pentaoksit (V₂O₅) ile diğer vanadyum oksitlerden türeyen  çeşitli vanadik asitlerden elde edilmekte olup, başlıcaları şunlardır.

(a) Amonyum vanadat (metavanadat) (NH₄VO₃). Sarımtırak beyaz renkte kristalize bir tozdur. Soğuk suda az çözünen bu tuz sıcak suda oldukça çözünür ve sarı renkte bir çözelti oluşturur. Katalizör olarak kullanılmakta ve ayrıca boyama ve  baskı işlerinde (mordan olarak), yağlı boya ve verniklerde (kurutucu olarak), çömlekçilik sanayiinde (boyayıcı madde

olarak), yazı ve matbaa mürekkeplerinin imalinde, vb. de kullanılmaktadır.

(b)  Sodyum  vanadatlar (orto- ve meta-). Bunlar, beyaz renkte ve hidrate kristalize tozlar halinde olup, suda çözünür. Boyama ve baskı işlerinde anilin siyahı olarak kullanılır.

(8) Ferratlar ve ferritler Bunlar, sırasıyla, ferrik hidroksit (Fe(OH)₃)  ile  ferro  hidroksitten (Fe(OH)₂)  türer.  Bunlardan

potasyum ferrat, siyah bir toz olup, suda eriyerek kırmızı bir sıvı meydana getirir.

Seramik renklerini teşkil eden demir oksitlerinin ve diğer metal oksitlerin basit karışımlarına da yanlışlıkla "ferratlar" denilmektedir ve 32.07 Pozisyonunda sınıflandırılmaktadır.

Aslında manyetik demir oksitten (Fe₃O₄) ibaret olan ferrus ferrit  (26.01 pozisyonu) ile demirin dövülmesinden meydana gelen pul oksitler (26.19 pozisyonu) bu pozisyon haricindedir.

(9) Zinkatlar. Amfoterik çinko hidroksitten (Zn(OH)₂) elde edilen bileşiklerdir.

(a) Sodyum zinkat. Sodyum karbonatın çinko oksit üzerine veya sodyum hidroksitin çinko üzerine etkimesinden hasıl olur. Boyalarda kullanılan çinko sülfürün yapımında kullanılır.

(b)  Demir zinkat. Seramik boyası olarak kullanılır.

(c)  Kobalt  zinkat.  Saf  veya kobalt oksit ya da diğer tuzlarla karışık halde kobalt yeşili veya Rinman yeşili bir renk meydana getirir.

(d) Baryum zinkat. Baryum hidroksit sulu çözeltisinin amonyaklı çinko sülfat çözeltisiyle çöktürülmesi sonucu meydana gelir. Beyaz toz halinde olup, suda çözünür. Boyalarda kullanılan çinko sülfürün yapımında kullanılır.

(10) Stanatlar (orto-ve meta-) stanik (kalay) asitinden türetilir.

(a) Sodyum stanat (Na₂SnO₃.3 H₂O). Kalay, sodyum hidroksit, sodyum klorür ve sodyum nitrat karışımının ergitilmesi ile elde edilir; sert kütleler veya düzensiz parçalar halinde olup, suda çözünür. İçerisinde bulunan safsızlıkların (sodyum veya demir tuzları) oranına göre beyaz veya renkli olur. Boyama ve baskı işlerinde mordan olarak; cam ve seramik sanayiinde; kurşunun arsenikten ayrılmasında, ipeğin ince boyutlara getirilmesinde ve organik sentezlerde kullanılır.

(b) Alüminyum  stanat. Kalay  sülfat ile alüminyum sülfat karışımının ısıtılması suretiyle elde edilen beyaz bir toz  olup, seramik ve emaye sanayiilerinde donuklaştırıcı madde  olarak  kullanılır.

(c) Krom stanat. Seramik boyalarıyla resim boyalarında pembe renklerin esas unsurunu teşkil etmekte ve aynı zamanda ipeğin ince boyutlara getirilmesinde de kullanılır.

(d)  Kobalt  stanat. Yalnız başına veya karışım halinde boyalarda kullanılan "gök mavisi" denilen pigmenti teşkil eder.

(e) Bakır stanat. Yalnız başına veya karışım halinde, "kalay yeşili" olarak tanınır.

(11) Antimonatlar. Antimonik oksite (Sb₂O₅) uyan çeşitli asitlerin tuzları olup; biraz arsenatlara benzerler.

(a)  Sodyum meta-antimonat (lökonin). Sodyum hidroksit ve antimon pentaoksitten yapılır; beyaz kristalize toz halinde olup,  suda çok az çözünür. Emaye ve cam sanayiinde donuklaştırıcı madde olarak; sodyum tioantimonat (Schlippe tuzu) (28.42 pozisyonu) yapımında kullanılır.

(b) Potasyum  antimonatlar.  En  önemlisi potasyum hidrojen antimonat olup, potasyum hidrat ile karıştırılmış metalin kalsine edilmesi ile hazırlanır. Beyaz kristalize toz halinde

olup, tıpta (mushil olarak) ve seramik yapımında pigment olarak kullanılır.

(c) Kurşun antimonat. Antimon penta oksitin kırmızı kurşun ile birlikte ergitilmesiyle elde edilir. Sarı toz halinde olup, suda çözünmez. Tek başına veya kurşun oksiklorür ile karışık halde Naples (Nepali) sarısı (antimon sarısı) meydana getirir, seramikler, cam  veya resim boyaları için bir pigmenttir.

Antimonidler bu pozisyon haricindedir (28.51 pozisyonu).

(12) Plombatlar  (kurşun  tuzları). Amfoterik kurşun dioksitten (PbO₂) türetilir.

Sodyum plombat, renklendirici madde olarak kullanılır. Kalsiyum (sarı), stronsiyum (kestane rengi) veya baryum (siyah) plombatlar  kibritlerin yapımında ve piroteknide kullanılır.

(13) Diğer   oksometalik  asitlerin  veya  peroksometalik  asitlerin tuzları. Bunlar arasında aşağıdakiler sayılabilir:

(a)  Tantalatlar ve niobatlar.

(b)  Germanatlar.

(c)  Renatlar (rlíenates) ve perrenatlar (perrhenates).

(d)  Zirkonatlar.

(e)  Bizmutatlar.

Aşağıda yazılı olan bileşikler bu pozisyon haricindedir:

(a)  Kıymetli  metaller.  İster  anyonlarında (örn: oratlar, pletinatlar) bu   metalleri içeren asitlerinden türetilsin veya katyonu böyle bir metal (örn: gümüş kromat) olan başka metal asitlerden türetilsin 28.43 pozisyonunda yer alır.

(b) Radyoaktif kimyasal elementler veya radyoaktif izotoplar (28.44 pozisyonu).

(c)  İtriyum, skandiyum veya nadir toprak metalleri (28.46 pozisyonu).

Kompleks flor tuzları (florotitanatlar gibi) 28.26 pozisyonunda yer alır.

28.42-      ANORGANİK ASİTLERİN VEYA PEROKSİ ASİTLERİN DİĞER TUZLARI (KİMYACA BELİRLİ BİR YAPIDA OLSUN OLMASIN ALUMİNASİLİKATLAR DAHİL), AZOTÜRLER HARİÇ.

2842.10– Kompleks veya çift silikatlar, kimyaca belirli bir yapıda olsun olmasın, alüminasilikatlar dahil

2842.90– Diğerleri. [15.10.2002-24907 R.G Madde 109]

Bu Tali Fasılın başlangıç kısmında belirtilen istisnalar hariç olmak  üzere, bu pozisyon aşağıda yazılı olanları içine alır:

(I) TARİFENİN BAŞKA YERİNDE BELİRTİLMEYEN İNORGANİK ASİTLERİN VEYA PEROKSO ASİTLERİN TUZLARI

Bu tuzlara aşağıdakiler örnek olarak verilebilir:

(A) Arsenitler ve arsenatlar.

Bunlar, arsenik asitlerin metal tuzlarıdır; arsenitler, arsenik trioksit ve arsenatlar, arsenik asitlerin (28.11 pozisyonu) tuzlarıdır. Çok zehirlidirler. Aşağıdakiler bunlara örnektir:

(1)  Sodyum  arsenit  (NaAsO₂).  Sodyum  karbonatın  arsenik oksit ile birlikte ergitilmesinde meydana gelir. Beyaz veya grimsi yassı bloklar veya toz halinde bulunur, suda çözünür. Bağcılıkta (böcek ilacı); hayvan derisinin korunmasında; tıpta; sabun ve antiseptiklerin yapımında, vb. kullanılır.

(2)  Kalsiyum  arsenit  (CaHAsO₃).  Beyaz  toz halinde olup, suda çözünmez. Böcek ilacı olarak kullanılır.

(3)  Bakır  arsenit  (CuHAsO₃). Sodyum arsenit ve bakır sülfattan elde edilir. Yeşil toz halinde olup, suda çözünmez. Böcek ilacı olarak, Scheele yeşili olarak bilinen renklendirme

maddesi olarak ve bazı yeşil pigmentlerin (32.06 pozisyonuna ait Açıklama Notuna bakınız) yapımında  kullanılır.

(4) Çinko arsenit (Zn(AsO₂)₂). Görünüşü ve kullanıldığı yerler  açısından kalsiyum arsenit ile aynıdır.

(5) Kurşun arsenit (Pb(AsO₂)₂). Beyaz toz halinde olup, sadece suda çok az çözünür. Bağcılıkta (böcek ilacı) kullanılır.

(6) Sodyum  arsenatlar (orto-,  meta- ve piroarsenatlar). En önemlileri disodyum hidrojen ortoarsenat (Na₂HAsO₄)

(kristalleşme sıcaklığına göre 7 veya 12 H₂O içerir) ve trisodyum ortoarsenattır (susuz veya 12 H₂O ile birlikte). Arsenik oksit ve sodyum nitrattan yapılır. Renksiz kristaller veya yeşilimsi bir toz halindedir. Tıp ilaçlarının (Pearson çözeltisi),antiseptiklerin, böcek ilaçlarının ve diğer arsenatların yapımında kullanılır; ayrıca mensucatta baskı işlerinde  de  kullanılmaktadır.

(7) Potasyum   arsenatlar.  Mono-  ve  dibazik  potasyum ortoarsenatlar, sodyum arsenatlar gibi aynı metodlarla yapılır. Renksiz kristaller halinde olup, suda çözünür. Antiseptikler veya böcek ilaçları olarak; debagatte; mensucatta basma işlerinde, vb. kullanılır.

(8) Kalsiyum arsenatlar. Trikalsiyum diortoarsenat (Ca₃(AsO₄)₂), genel olarak, safsızlık olarak diğer kalsiyum arsenatları içerir. Kalsiyum klorür ve sodyum arsenat arasındaki reaksiyonla elde edilir. Beyaz toz halinde olup, suda çözünmez. Ziraatta böcek  ilacı  olarak  kullanılır.

(9) Bakır arsenatlar. Kuprik ortoarsenat (Cu₃(AsO₄)₂). Sodyum ortoarsenat ve bakır sülfattan (veya  klorürden) elde edilir. Yeşil bir toz halinde olup, suda çözünmez. Bağcılıkta parazit ilacı olarak ve kir tutmayan boyaların yapımında kullanılır.

(10) Civa  arsenatlar.  Merkürik ortoarsenat (Hg₃(AsO₄)₂). Sodyum ortoarsenat ve merkürik klorürden hazırlanır. Soluk sarı renkte bir toz olup, suda çözünmez. Kir tutmayan boyaların yapımında kullanılır.

(11) Kurşun  arsenatlar.  Trikurşun diortoarsenat (Pb₃(AsO₄)₂) ve ortoarsenat asit. Sadece suda çok az çözünür. Beyaz tozlar, macunlar veya emülsiyonlar halindedir. Böcek ilaçlarının yapımında kullanılır.

(12) Diğer  arsenatlar.  Bunlar,  alüminyum  arsenatları  (böcek ilaçları) veya kobalt arsenatları (pembe toz, seramiklerde kullanılır) içine alır.

Aşağıda yazılı olanlar bu pozisyon haricindedir:

(a)  Doğal nikel arsenatlar (örn: anabergit, vb.) (25.30 pozisyonu).

(b)  Arsenidler (28.51 pozisyonu).

(c)  Asetoarsenitler (Fasıl 29).

(B) Selenyum asitlerin tuzları: Selenürler, selenitler, selenatlar. Bunların kapsamına aşağıdakiler girmektedir:

(1) Kadmiyum selenür. Göz kamaştırmayı önleyici camların ve pigmentlerin  yapımında kullanılır.

(2) Sodyum selenit. Cama kırmızı bir zemin vermek veya yeşilimsi rengini maskelemek için kullanılır.

(3) Amonyum  ve  sodyum  selenatlar.  Böcek  ilaçları olarak  kullanılırlar; sodyum tuzu aynı zamanda tıpta da kullanılır.

(4) Potasyum selenat. Fotoğrafçılıkta kullanılır.

Zorgit, bir doğal bakır kurşun selenür olup, bu pozisyon haricindedir (25.30 pozisyonu).

(C) Tellür asitlerin tuzları: Tellürürler, tellüritler, tellüratlar. Bu gruba aşağıdakiler dahildir:

(1) Bizmut tellürür. Termoelektrik bataryalar için bir yarı iletkendir.

(2)  Sodyum veya potasyum tellüratlar. Tıpta kullanılır.

(II) KOMPLEKS VEYA ÇİFT TUZLAR

Bu grup, tarifenin başka yerinde spesifik olarak belirtilen veya yer alanlar haricinde kalan kompleks veya çift tuzları içine alır.

Bölüm VI

V-28.42

Bu pozisyonda yer alan kompleks veya çift tuzların başlıcaları şunlardır:

(A) Çift veya kompleks klorürler (klorlu tuzlar).

(1)  Amonyum klorür. Aşağıdakilerle birlikte:

(a) Magnezyum . Nem  çekici  kristaller  halinde  olup, lehimlemede kullanılır.

(b) Demir (amonyum ferro klorür ve amonyum ferrik klorür). Kütleler veya higroskopik kristaller halinde olup, kaplamada ve tıpta kullanılır.

(c) Nikel.  Sarı  toz  veya  hidratlı, yeşil kristaller halindedir. Mordan olarak ve galvanizlemede kullanılır.

(d) Bakır (amonyum  bakır  klorür).  Mavi veya yeşilimsi kristaller halinde olup, suda çözünür. Renklendirme maddesi olarak ve piroteknide  kullanılır.

(e) Çinko (amonyum  çinko  klorür).  Beyaz  kristalize toz halinde olup, suda çözünür. Lehimlemede ("lehimleme tuzları"), kuru pillerde ve galvanizlemede (elektrolitik çinko kaplamada) kullanılır.

(f) Kalay. Özellikle amonyum klorstannat; beyaz veya pembe kristaller veya sulu çözeltiler halinde bulunur. Bazen, "pembe tuz" adı verilir; boyacılıkta ve ipeğin aprelenmesinde  kullanılır.

(g) Civa (amonyum  civa klorür veya amonyum klormerkürat). Beyaz kristalize toz halinde olup, sıcak suda çok çözünür; zehirlidir. Tıpta ve piroteknide kullanılır.

(2)  Alüminyum sodyum klorür. Beyaz kristalize toz halinde  olup, higroskopiktir. Debagatte  kullanılır.

(3) Magnezyum kalsiyum klorür. Nemli atmosferde kendiliğinden eriyen beyaz kristaller halindedir. Kağıt, mensucat, patates nişastası veya boya  endüstrilerinde kullanılır.

(4) Klorotuzlar,  örneğin  klorobromürler,   kloroiyodürler, kloriyodatlar, klorofosfatlar, klorokromatlar ve klorovanadatlar.

Bunlar, potasyum klorkromatı (Peligot tuzu) içine alır. Kırmızı kristaller halinde olup, suda ayrışır. Oksitleyici bir madde  olarak  organik sentezlerde kullanılır.

Piromorfit (kurşun klor ve fosfatı), vanadit (kurşun vanadat ve kloru) bu pozisyon haricindedir. Bunlar doğal metal cevherler olup, sırasıyla 26.07 pozisyonu veya 26.15 pozisyonunda yer alırlar.

(B)  Çift veya kompleks iyodürler (iyottuzları).

(1)  Bizmut sodyum iyodür. Kırmızı kristaller halinde olup, suyla ayrışır. Tıpta kullanılır.

(2) Kadmiyum potasyum iyodür. Nemli atmosferde kendiliğinden eriyen beyaz bir toz olup, hava ile temas ettiğinde sarı renge dönüşür. Ayrıca tıpta kullanılır.

(3) Bakır civa iyodür. Koyu kırmızı toz halinde olup, suda çözünmez ve zehirlidir. Isı değişikliklerini ölçen aletlerde (thermoscopics) kullanılır.

(C)  Sülfür (tiotuzlar) içeren çift veya kompleks tuzlar.

(1)  Amonyum sülfat. Aşağıdakilerle birlikte:

(a) Demir (amonyum ferro sülfat, Mohr tuzu) (FeSO₄.(NH₄)₂SO₄. 6 H₂O). Hafif yeşil kristaller halinde olup, suda çözünür. Metalürjide ve tıpta kullanılır.

(b) Kobalt  (CoSO₄.(NH₄)₂SO₄. 6 H₂O).  Kırmızı  kristaller halinde olup, suda çözünür. Kobalt - kaplamada ve seramiklerde kullanılır.

(c) Nikel  (NiSO₄.(NH₄)₂ SO₄. 6 H₂O).  Yeşil  kristaller halinde olup, ısı etkisiyle ayrışır; suda çok çözünür, esas itibariyle elektrolitik nikel-kaplamada kullanılır.

(d) Bakır. Mavi kristalize toz halinde olup, suda çözünür ve  hava ile temasta toz haline gelir. Parazit ilacı olarak, mensucatın boyanmasında ve işlenmesinde, bakır arsenit yapımında, vb. kullanılır.

(2)  Sodyum  zirkonyum  sülfat.  Beyaz  katı  halde bir maddedir. Çinko metalurjisinde  kullanılır.

(3) "Tiotuzlar" ve sülfür içeren diğer çift veya kompleks tuzlar, örn: selensülfürler ve selensülfatlar, tiotellüratlar, tioarsenatlar, tioarsenitler ve arsenosülfürler, tiokarbonatlar, germanosülfürler, tioantimonatlar, tiomolibdatlar,  tiostannatlar,  reinekatlar.

Bu grup, aşağıdakileri içine alır:

(a) Potasyum tritiokarbonat. Sarı kristaller halinde olup, suda çözünür. Ziraatta (üzüm fidanlarını tahrip eden flokseraya karşı) ve kimyasal  analizlerde kullanılır.

(b) Alkali tiomolibdatlar. Metal fosfatlama  (parkerleme) banyolarında  hızlandırıcı  madde  olarak  kullanılır.

(c) Amonyum tetratiosiyanat diamino kromat (amonyum diamine tetrakistiosiyanatokromat, amonyum reinekat veya reinek tuzu) NH₄ (Cr(NH₃)₂(SCN)₄). H₂O. Kristalize toz veya koyu kırmızı kristaller halindedir. Reaktif olarak kullanılır.

(d) Ferro potasyum tiosiyanat ve ferrik potasyum tiosiyanat.

Kobaltit (kobalt arsenid ve sülfür) ve germanit (bakır germano-sülfür) bu pozisyon haricindedir. Bunlar doğal cevherler olup, sırasıyla  26.05 pozisyonu ve 26.17 pozisyonunda yer alırlar.

(D) Selenyumun  çift  veya  kompleks tuzları (selenokarbonatlar, selenosiyanatlar, vb.).

(E) Tellürün  çift  veya  kompleks  tuzları (tellürkarbonatlar, tellürsiyanatlar, vb.).

(F)  Kobaltnitritler (nitrokobaltatlar).

Potasyum kobaltnitrit (kobalt potasyum nitrit, Fischer sarısı) (K₃Co(NO₂)₆). Mikrokristalize toz halinde olup, suda zor çözünür. Tek başına veya karışık halde, kobalt sarısı olarak bilinen bir pigmenttir.

(G) Çift  veya  kompleks nitratlar (tetra- ve hekza- aminonikel nitratlar).

Amonyaklı nikel nitratlar. Mavi veya yeşil renkte, suda çözünen kristaller halinde bulunur. Oksijen verici olarak ve saf nikel katalizör yapımında  kullanılır.

(H)  Çift veya kompleks fosfatlar (fosfotuzları).

(1) Amonyum  sodyum  ortofosfat (Na NH₄HPO₄.4 H₂O) (Mikrokozmik tuz). Renksiz havada toz haline gelen kristaller halinde olup suda çözünür. Metal oksitlerin eritilmesinde eritici madde olarak kullanılır.

(2) Amonyum magnezyum ortofosfat. Beyaz bir toz olup, sadece  suda çok  az çözünür. Mensucatın yanmaz hale getirilmesinde ve tıpta kullanılır.

(3) Fosfor içeren kompleks tuzlar, örneğin; molibdofosfatlar silikofosfatalar,  tugstofosfatlar, stannofosfatlar.

Bu gruba aşağıdakiler dahildir:

(a)  Molibdofosfatlar. Mikroskopik araştırmalarda kullanılır.

(b) Silikofosfatlar ve stannofosfatlar. İpeğin aprelenmesinde kullanılır.

(IJ) Tungstoboratlar (borotungstatlar).

Kadmiyum borotugstat. Sarı kristaller halinde veya sulu çözelti halinde bulunur. Mineralleri yoğunluklarına göre ayırma işinde kullanılır). 

(K)  Kompleks veya çift silikatlar.

Bu grup, kimyaca belirli bir yapıda olsun olmasın, farklı alüminasilikatları içerir. Alüminasilikatlar izolatör, iyon değiştirici, katalizör, moleküler ayrıştırıcı vs. olarak ve cam sanayiinde kullanılır.

            Bu kategori, genel formülü M_2/nO.Al₂O₃.y SiO₂.w H₂O olan sentetik zeolitleri içerir. Formüldeki M, n değerliğinin (genellikle sodyum, potasyum, magnezyum veya kalsiyum) katyonu; y, 2 veya daha fazla bir değer ve w ise, su moleküllerinin sayısıdır.

Bununla birlikte, bağlayıcı içeren Alüminasilikatlar (örn. silika esaslı kil içeren zeolitler) bu pozisyon haricindedir (38.24 pozisyonu). Genellikle, bağlayıcı içeren zeolitleri tanımlamak için parçacık boyutu kullanılabilir (çoğunlukla 5 mikronun üzerinde). [15.10.2002-24907 R.G Madde 110]

(L)  Metal oksitlerin çift veya kompleks tuzları.

Bunlara örnek olarak kalsiyum potasyum kromat tuzları verilebilir.

Aşağıda yazılı olanlar bu pozisyon haricindedir:

(a)  Kompleks flor tuzları (28.26 pozisyonu).

(b)  Şaplar (28.33 pozisyonu).

(c)  Kompleks siyanürler (28.37 pozisyonu).

(d)  Hidrazoik asit tuzları (azüdürler) (28.50 pozisyonu).

(e)  Magnezyum potasyum sülfat (saf olsun olmasın) (Fasıl 31).

TALİ FASIL VI

MUHTELİF

28.43– KOLLOİDAL  HALDEKİ  KIYMETLİ  METALLER; KIYMETLİ  METALLERİN İNORGANİK VEYA ORGANİK BİLEŞİKLERİ (KİMYASAL OLARAK BELİRLİ BİR YAPIDA OLSUN OLMASIN); KIYMETLİ METALLERİN AMALGAMLARI.

2843.10 - Kolloidal haldeki kıymetli metaller

- Gümüş bileşikleri:

2843.21 -- Gümüş nitrat

2843.29 -- Diğerleri

2843.30 - Altın bileşikleri

2843.90 - Diğer bileşikler; amalgamlar

(A) KOLLOİDAL HALDEKİ KIYMETLİ  METALLER

Bu pozisyon, 71. Fasılda liste halinde verilen kıymetli metalleri (gümüş, altın, platin, iridyum, osmiyum, palladyum, rodyum ve rutenyum gibi), kolloidal suspansiyon olmaları şartıyla kapsar.

Bu kıymetli metaller bu hale ya dispersiyon usulü ile veya katodik pulvarizasyon usulü ile veya bunların inorganik tuzlarının indirgenmesi ile elde edilir.

Kolloidal haldeki gümüş, küçük tanecikler veya pullar halinde, parlak metalik karakteri ile kahverengimsi, mavimtrak veya yeşilimsi-gri renkli olarak oluşur. Tıpta, antiseptik olarak kullanılır.

Kolloidal haldeki altın, kırmızı, menekşe moru, mavi veya yeşil  renklerde olabilen bir madde olup kolloidal haldeki gümüşün kullanıldığı  aynı  amaçlarla  kullanılır.

Kolloidal haldeki platin, küçük gri parçacıklar halindedir ve kuvvetli katalitik özellikleri vardır.

Bu kolloidal haldeki metaller (altın gibi), koruyucu kolloidler ihtiva eden kolloidal solüsyonların (jelatin, kazein, balık tutkalı gibi) içine konuldukları zaman da yine bu pozisyonda sınıflandırılırlar.

(B) KIYMETLİ METALLERİN İNORGANİK VEYA ORGANİK BİLEŞİKLERİ

(KİMYASAL OLARAK BELİRLİ BİR YAPIDA OLSUN OLMASIN)

Bunlar:

(I) Kıymetli metallerin oksitleri, peroksitleri ve hidroksitleridir. Bunlar  tali Fasıl IV de yer  alan  bileşiklere  benzerler.

(II) Kıymetli metallerin inorganik tuzları. Bunlar tali Fasıl V’de yer alan  bileşiklerin benzerleridir.

(III) Fosfürler,  karbürler,  hidrürler,  nitrürler, silisürler ve borürler. Bunlar 28.48 ila 28.50 pozisyonlarında yer alan bileşiklerin benzerleridir (platin fosfür, palladyum hidrür, gümüş nitrür, platin silisit gibi).

(VI) Kıymetli  metallerin  organik  bileşikleri.  Bunlar  Fasıl 29’da  yer alan bileşiklerin benzerleridir.

Hem kıymetli metalleri ve hem de diğer metalleri içeren bileşikler (örn; bir kıymetli metal ile bir baz metalin çift tuzları, kıymetli metalleri içeren kompleks esterler) de bu pozisyonda sınıflandırılır.

Bu kıymetli metallerin her birinin en çok ortak olan bileşikleri aşağıda liste halinde verilmiştir:

 (1)  Gümüş bileşikleri

(a) Gümüş  oksitler.  Disilveroksit  (Ag₂O), suda az çözünen kahverengimsi siyah bir tozdur. Işığa tutulunca siyah renge döner.

Gümüş oksit (AgO),grimsi siyah bir tozdur.

Gümüş oksitler, diğerleri meyanında pil, elektrik bataryası imalatında kullanılır.

(b) Gümüş halojenürleri. Gümüş klorür (AgCl), beyaz kütle veya kesif bir tozdur, suda çözünmez. Işığa tutulunca koyulaşır, koyu renkli ışığı geçirmeyen kaplara konulur. Fotoğrafçılıkta, seramik yapılmasında, hekimlikte ve gümüş işlerinde kullanılır.

Serarjiritler (veya gümüş boynuzu-horn silver), doğal gümüş klorürler ve iyodürleri bu pozisyon haricindedir (26.16 pozisyonu).

Gümüş bromür (sarımtırak), gümüş iyodür (sarı) ve gümüş florür, klorürlerle aynı amaçlara uygun olarak kullanılırlar.

(c) Gümüş sülfür. Suni gümüş sülfür (Ag₂S), ağır gri-siyah tozdur. Suda çözünmez. Cam yapımında kullanılır.

Doğal gümüş sülfür (arjentit), doğal gümüş ve antimon sülfür (pirarjirit, stefanit, polibazit) ve doğal gümüş ve arsenik sülfür  (prustit) bu pozisyon haricindedir (26.16 pozisyonu).

(d) Gümüş  nitrat (AgNO₃). Beyaz kristaller halindedir, suda çözünür zehirli ve cildi tahrip eden özellikleri vardır. Camın ayna haline getirilmesinde veya metallerin gümüşle kaplanmasında kullanılır. İpeğin ve boynuzun boyanmasında, fotoğrafçılıkta, sabit mürekkeplerin imalatında ve antiseptik ve parazit öldürücü madde olarak kullanılır. Buna bazen "cehennem taşı"da denilmektedir. Bununla beraber, bu isim aynı zamanda, içine az miktarda sodyum ve potasyum nitrat ve bazen de az miktarda gümüş klorür katılmak suretiyle birlikte eritilmiş bulunan gümüş nitrat için de kullanılmakta ve dağlayıcı olarak kullanılan bu ürün 30. Fasılda yer almaktadır.

(e)  Diğer tuzlar ve inorganik bileşikler

Gümüş sülfat (Ag₂SO₄) kristaller halindedir.

Gümüş fosfat (Ag₃PO₄) suda çok çözünen bir madde değildir. Sarımtırak kristaller halindedir. Tıpta ve fotoğrafçılıkta ve optik sanayiinde kullanılır.

Gümüş siyanür (AgCN) beyaz bir tozdur, ışığa maruz kalınca koyulaşır, suda çözülmez. Hekimlikte ve gümüş kaplamalarda kullanılır. Gümüş tiosiyanat (AgSCN) aynı görünüşe sahiptir ve fotoğrafçılıkta resmin daha net çıkması için negatifi kuvvetlendirici madde olarak kullanılır.

Gümüş ve potasyumun kompleks siyanür tuzları (KAg(CN)₂) veya gümüş ve sodyumun kompleks siyanür tuzları (NaAg(CN)₂) eriyen beyaz tuzlar olup elektrolik kaplamada kullanılır.

Gümüş fülminat, beyaz kristaller halinde olup en hafif bir sarsıntıda, çarpmada patlayıcı özellikler gösterirler. İndirme, bindirme ve taşımada tehlikeli olup, patlayıcı kapsüller ve  maddeler  yapılmasında  kullanılırlar.

Gümüş dikoromat (Ag₂Cr₂O₇), yakut kırmızısında kristalli bir tozdur. Suda az çözünür, minyatürlerin boyanmasında kullanılır (gümüş kırmızısı, ergüvani kırmızı renk).

Gümüş permanganat, kristal halde koyu menekşe renkli bir tozdur, suda çözünür, gaz maskelerinde kullanılır.

Gümüş azotür ise patlayıcı bir maddedir.

(f)  Organik bileşikler. Bunlar aşağıdakileri içerir:

(i) Gümüş laktat (beyaz toz) ve gümüş sitrat (sarımtrak toz); fotoğrafçılıkta ve antiseptik olarak kullanılır.

(ii) Gümüş   okzalat,  ısıtıldığı  zaman  ayrışıma  uğrar  ve patlar.

(iii) Gümüş  asetat,  benzoat,  butirat,  sinnamat,  pikrat, salisilat, tartarat  ve  valerat.

(iv) Gümüş proteinatlar,gümüş nükleatlar, gümüş nukleinatlar, gümüş albüminatlar, gümüş peptonatlar, gümüş vitellinatlar, gümüş tannatları.

(2)  Altın bileşikleri

(a) Oksitler. Auro oksit (Au₂O), koyu menekşe renkli suda çözünmeyen bir tozdur. Aurik oksit (Au₂O₃) (aurik anhidrit) kahverengi bir tozdur. Buna tekabül eden asid, aurik hidroksit veya asid (Au(OH)₃)dir. Siyah bir üründür, ışığa maruz kalınca ayrışır. Bundan  alkali  auratlar  türer.

(b) Klorürler. Auro klorür (AuCl), sarımtrak veya kırmızımsı kristalli tozdur. Altın triklorür (AuCl₃) (aurik klorür, kahverengi klorür), kırmızımsı kahve rengi tozdur veya kristalli kütledir, çok nem çekicidir (higroskopik). Ağızları sıkı bir şekilde kapatılmış tüp ve kaplarda sunulurlar. Tetrakloraurik (III) asit (AuCl₃. HCl.4 H₂O) (sarı klorür) sarı kristaller halindedir ve hidratedir ve alkali klorauratlar, kırmızımsı sarı kristaller halinde olup bunlar da bu pozisyon içinde sınıflandırılırlar. Bu ürünler fotoğrafçılıkta (kimyevi banyo ile rengin değiştirilmesi ve uygun hale getirilmesi), seramik veya cam sanayiinde ve hekimlikte kullanılır. 

Bu pozisyon stanik hidroksit ile kolloidal altının bir karışımı  olan Cassius morunu kapsamaz (Fasıl 32). Bu ürün boya ve vernik imalatında ve özellikle porselen eşyanın boyanmasında kullanılır.

(c)  Diğer bileşikler. Altın sülfür (Au₂S₃). Alkali sülfürler i1e birleşmiş ve tioaurat şeklinde oluşmuş siyah renge yakın renkte bir maddedir.

Altın ve sodyumun çift sülfitleri (Na Au(SO₃)), altın ve amonyumun çift sülfiti (NH₄Au(SO₃)) renksiz bir eriyik  olarak  pazarlanır  ve  elektrokaplamada kullanılır.

Sodyum aurotiosulfat tıpta kullanılır.

Altın siyanür (AuCN), ısıya maruz tutulunca ayrışabilen, parçalanabilen kristal halinde sarı tozdur.Bu madde elektrolitik olarak yaldızlamada ve hekimlikte kullanılır. Alkali siyanürler ile muamelesinde potasyum tetrasiyanoaurat (KAu(CN)₄) gibi siyanoauratlar oluşur. Potasyum tetrasiyanoaurat elektrokaplamada kullanılan, suda çözünen beyaz bir tuzdur.

Sodyum aurotiosiyanat, portakal renginde iğneler halinde kristalli bir maddedir.

Tıpta ve fotoğrafçılıkta (kimyevi banyo ile rengi tadil etmek için) kullanılır.

(3)  Rutenyum  bileşikleri.  Rutenyum  dioksit (RuO₂), mavi renkli bir üründür. Rutenyum tetraoksit (RuO₄) ise portakal renkli bir maddedir. Rutenyum triklorür (RuCl₃) ve rutenyum tetraklorür (RuCl₄), alkali klorürler ve amino veya nitrozo kompleksler ile çift klorürler hasıl ederler. Aynı zamanda rutenyumun veya alkali metallerin çift nitritleri de mevcuttur.

(4) Rodyum bileşikleri. Rodyum okside (Rh₂O₃) tekabül eden rodyum hidroksit (Rh(OH)₃), siyah bir tozdur. Rodyum triklorür (RhCl₃) alkali klorürler ile klororodatleri verir. Rodyumun bir sülfatı ve  onun   kompleks   şapları   veya   fosfatları, bir nitratı ve

kompleks nitritleri, ayrıca siyanorodidleri ile kompleks amino veya okzalik türevleri de bulunmaktadır.

(5) Palladyum bileşikleri. En dayanıklı ve tek bazik oksit, pallad oksit (PdO) olup, ısı tesiriyle ayrışan siyah bir tozdur. 

Palladyum klorür (PdCl₂), kendi kendine havadan rutubet alarak tedricen eriyen kahverengi bir tozdur. Suda çözünür ve (2 H₂O) ile kristalleşir. Seramik sanayiinde, fotoğrafçılıkta ve elektrolitik kaplamada  kullanılır. 

Potasyum palladoklorür (K₂PdCl₄) kahverenkli bir tuz olup çok az çözünür, karbonmonoksitin dedektörü olarak kullanılan bu madde de bu pozisyonda sınıflandırılır. Kloropalladürler, amino bileşikleri (palladyum diaminler), tiopalladat'lar, palladonitritler, sianopalladitler, pallado-oksalatlar ve pallado sülfat, potasyum palladoklorürün diğer maddeleridir.

(6) Osmiyum bileşikleri. Osmiyum dioksit (OsO₂) koyu kahve renkli   bir tozdur. Osmiyum tetraoksit (OsO₄) uçucu katı bir madde olup beyaz iğnecikler halinde kristalleşmiştir. Gözleri ve akciğeri tahrip edici özelliği olup, doku biliminde (histolojide) ve mikrografide kullanılır. Bu tetraoksit osmatları verir. Örn; potasyum osmat (kırmızı kristaller halindedir). Tetraoksit aynı zamanda amonyat ve alkali hidroksitler ile muamele edilmesi sonucu osmiamatları verir. Bunlara örnek olarak ise potasyum ve sodyum osmiamatlar olup, sarı kristaller halindedirler.  

Osmiyum tetraklorür (OsCl₄) ve osmiyum triklorür (OsCl₃) alkali  kloro-osmatları ve kloro-osmitleri verir.

(7) İridyum bileşikleri.  İridyum  okside  ilave  olarak,  iridyum tetrahidroksit vardır (Ir(OH)₄). Bu madde, mavi renkli katı bir maddedir. İridyum bileşikleri olarak ayrıca, bir klorür, kloroiridatlar ve kloroiriditler, çift sülfatlar ve amino  bileşikleri vardır.

 (8) Platin bileşikleri.

(a) Oksitler. Platinus  oksit (PtO), mor ve siyahımtrak  bir tozdur. Platinik oksit (PtO₂), biri tetrahidrat olmak üzere (H₂Pt(OH)₆) birkaç hidratın oluşturduğu bir maddedir. Burada sözkonusu olan tetrahidrat, alkali heksahidroksiplatinatlar gibi maddelere tekabül eden kompleks asit (heksahidroksi platinik asit) tuzlarıdır. Buna ilaveten amoni komplekslerine tekabül edenler de vardır.

(b) Diğer bileşikler. Platinik klorür (PtCl₄), kahverengi toz şeklinde veya sarı çözelti halinde olup, bir reaktif olarak  kullanılır. Ticari platin klorür (kloroplatinik asit) (H₂PtCl₆), havadan suyu çekerek eriyen prizmalar halindedir. Kahverengimsi kırmızı renktedir. Suda çözünür, fotoğrafçılıkta platin rengini vermek için, platin kaplamasında seramik sırlarında veya platin süngeri (tıpta kullanılır) elde  edilmesinde  kullanılır.

Platini karşılıklı amino kompleksleri vardır. Kendisi kırmızı katı bir madde olan kloroplatino asite (H₂PtCl₄) tekabül eden amino kompleksleri de mevcuttur. Potasyumun yahut baryumun platinosiyanürleri radyografi için aydınlık bir ekran elde etmede kullanılır.

(C)  KIYMETLİ  METALLERİN AMALGAMLARI

Bunlar, kıymetli metallerin civa ile olan alaşımlarıdır. En yaygın olan altın ve gümüş amalgamları, bu kıymetli metallerin elde  edilmesinde ara ürün olarak kullanılır.

Bu pozisyon, yapısında hem kıymetli metalleri ve hem de baz metalleri (örn; diş hekimliğinde kullanılan bazı amalgamları) içeren amalgamları içine alır; fakat tamamıyla baz metale dayanan amalgamlar bu pozisyon haricinde kalır (28.51 pozisyonu).

28.44- RADYOAKTİF  KİMYASAL  ELEMENTLER  VE  RADYOAKTİF  İZOTOPLAR (PARÇALANABİLİR VEYA ÇOĞALABİLİR KİMYASAL ELEMENTLER VE İZOTOPLAR DAHİL) VE BUNLARIN  BİLEŞİKLERİ; BU  ÜRÜNLERİ İÇEREN KARIŞIM VE ARTIKLAR.

2844.10 - Doğal uranyum ve bunun  bileşikleri; doğal uranyum  ve doğal uranyum bileşikleri içeren alaşımlar, dispersiyonlar (sermetler dahil), seramik ürünler ve karışımları

2844.20 – U 235  olarak  zenginleştirilmiş uranyum ve bunun  bileşikleri; plutonyum ve bunun bileşikleri; U 235 olarak zenginleştirilmiş uranyum, plutonyum  ve bu ürünlerin bileşiklerini içeren alaşımlar, dispersiyonlar (sermetler dahil) seramik ürünler ve  karışımları

2844.30 - U 235  olarak fakirleştirilmiş  uranyum  ve  bunun bileşikleri; toryum ve bunun bileşikleri; U 235 olarak fakirleştirilmiş uranyum, toryum veya bu ürünlerin bileşiklerini içeren alaşımlar, dispersiyonlar (sermetler dahil), seramik ürünler ve karışımlar

2844.40 – Radyoaktif  elementler,  izotoplar  ve bileşikler (2844.10, 2844.20, 2844.30 alt pozisyonlarındakiler hariç); bu elementleri, izotopları veya bileşiklerini içeren alaşımlar, dispersiyonlar (sermetler dahil), seramik ürünler ve karışımlar; radyoaktif artıklar

2844.50 – Nükleer reaktörlerin kullanılmış (irradiated) yakıt elementleri (kartuşlar)

(I) İZOTOPLAR

Bir elementin kendi atom sayısı ile tarif edilen çekirdeği (atomun  merkez kısmı) daima aynı sayıda protonu içerir. Fakat farklı sayıda nötrona sahip olabilirler ve netice olarak da farklı kütleler, farklı kütle  sayıları  meydana  getirebileceklerdir.

Atom sayısı değişmeyen fakat sadece cismin içinde bulunan madde  (kütle) sayısı değişen çekirdekler (atomun merkez kısımları) elementin izotopları olarak adlandırılırlar. Örn; tamamıyla uranyum olarak söylenen 92 atom sayısı birkaç çekirdek (atomun merkez kısmı) vardır. Fakat onların kütle (cisimde bulunan farklı madde) sayıları 227’den 240‘a kadar düzenlenir. Bunlar örnek olarak şöyle gösterilebilirler; Uranyum 233, Uranyum 235, Uranyum  238, vb. Bu durum Hidrojen l, Hidrojen 2 veya dötaryum (28.45 pozisyonunda sınıflandırılmıştır) ve hidroien 3 veya trityumun hidrojenin izotopları olmasına ve bu şekillerde gösterilmelerine benzemektedir.

Bir elementin kimyasal tabiatındaki önemli faktör, çekirdekteki (proton sayısı) pozitif elektrik yükü sayısı ile bağlantılıdır. Bu oluşum, gerçekten kimyasal özellikleri etkileyen orbital (epilipsi yörünge)  elektron  sayısını  tayin  eder.

Bu nedenle atomun merkez kısmı aynı elektrik yüküne sahip, fakat farklı kütleleri olan bir elementin farklı izotopları aynı kimyasal özelliklere sahip olacaktır, fakat onların fiziksel özellikleri bir izotoptan  diğerine  değişecektir.

Kimyasal elementler ya tek bir çekirdekten (tek izotoplu element) yahut  da  değişmiyen  oranları belli, iki veya daha fazla izotopların

karışımından teşekkül etmişlerdir. Örn; doğal klor hem serbest halde

ve hem de bileşik halde daima %75,4 klor 35 ve %24,6  klor 37 (ki 35,457 atom ağırlığını  verir)  karışımı halindedir.

Bir element, izotopların karışımlarından meydana gelmiş olduğu zaman  onu meydana getiren parçalar, örn; içinden hava geçirilen tülbentler vasıtasıyla, elektro-manyetik ayrım suretiyle veya fraksiyonel elektroliz yoluyla birbirlerinden ayrıştırılabilirler. İzotoplar, aynı zamanda doğal elementlerin yüksek kinetik enerji ile yüklü parçacıklar veya nötronlar vasıtasıyla bombardıman edilmesi suretiyle de elde edilmektedir.

Bu Fasılın 6 nolu not hükmü ile 28.44 ve 28.45 pozisyonlarında  belirtilen izotoplar terimi, yalnızca saf haldeki izotopları değil, aynı zamanda, elementlerin izotoplarının bazılarının zenginleştirilmesi ile (bu onların diğer bazıları içerisinde fakirleştirilmeleriyle aynıdır) yahut bir nükleer reaksiyonla bazı izotoplarının diğerlerine dönüştürülmesi ile doğal izotopik kompozisyonları yapay olarak değiştirilen kimyasal elementleri, suni izotopları da kapsar. Örn; klorün % 85 klor 35 içerecek şekilde zenginleştirilmesi ile (ve sonuç olarak onu % 15 klor 37 içerecek  şekilde fakirleştirerek) elde edilmiş 35.30 atom ağırlığındaki klor bir izotop olarak mütalaa edilmektedir.

Tabiatta monoizotopik durumda mevcut olan elementlerin örn; berilyum 9, flor l9, aluminyum 27, fosfor 3l, mangan 55, vb.’nin izotoplar olarak mütalaa edilmediklerini, fakat bunlar ister serbest ister bileşik halde bulunsun kimyasal elementlerin veya bunların bileşiklerinin ilişkili olduğu daha özel pozisyonlarda (duruma göre) sınıflandırıldıklarını belirtmek gerekir.

Bununla beraber, bu aynı elementlerin suni olarak elde edilmiş  radyoaktif izotopları (örn; Be lO, F 18, A1 29, P 32, Mn 54) izotoplar  olarak  mütalaa edilmektedirler.

Suni kimyasal elementler (genellikle atom  sayıları 92’den büyük olanlar, yahut transuranik elementler) sabit bir izotopik bileşime sahip olmadıklarından fakat elementin elde etme metoduna göre değişiklik gösteren bir yapıya sahip bulunmalarından dolayı bu durumlarda 6‘nolu not hükmü gereği kimyasal element ile onun izotopları arasında bir ayırım yapmak mümkün değildir.

Bu pozisyon bir taraftan sadece radyoaktiviteye sahip olan izotopları (aşağıda tanımlanmıştır), diğer taraftan 28.45 pozisyonunda  sınıflandırılan kararlı izotopları içerir.

(II) RADYOAKTİVİTE

Bazı nüklidler (çekirdekler), içlerindeki merkez kısım sabit olmayan, ister saf vaziyette olsunlar, isterlerse bileşikler halinde bulunsunlar, aşağıdaki fiziksel ve kimyasal etkileri oluşturan kompleks radyasyonlar yayarlar.

(1)  Gazların iyonlaşması.

(2)  Fluoresans,

(3)  Fotoğrafik levhaların donuklaştırılması.

Bu etkiler, bu radyasyonları tayin etmeyi ve onların yoğunluk  derecesini ölçmeyi mümkün hale koyar. Yoğunluk derecesinin ölçülmesi örn; Geiger-müller sayaçlarının, nisbi sayaçların, iyonlaşma odalarını, Wilson odalarının, kabarcık akış sayaçlarının, kıvılcım saçma, parıldama sayaçlarını ve hassaslaştırılmış filmlerin ve levhaların kullanılması suretiyle yapılmaktadır.

Bu olaya radyoaktivite, bu radyoaktiviteyi yayan kimyasal elementler, izotoplar, bileşikler ve genellikle maddelere radyoaktif maddeler denilmektedir.

(III) RADYOAKTİF KİMYASAL ELEMENTLER, RADYOAKTİF İZOTOPLAR VE BUNLARIN    BİLEŞİKLERİ; BU ÜRÜNLERİ İÇEREN KARIŞIMLAR VE ARTIKLAR

(A) Radyoaktif elementler.

Bu pozisyonda yer alan; bu Fasılın (6)(a)’da not hükmünde  belirtilen radyoaktif kimyasal elementlere örnek olarak şunlar verilebilir; teknesyum, prometiyum, polonyum ve atom sayıları daha yüksek olan tüm elementler. Atom sayıları yüksek olan elementlere astatin, radon, fransiyum, radyum, aktinyum, toryum, protaktinyum, uranyum, neptunyum, plutonyum, amerikyum, küryum, berkelyum, kaliforniyum, einstenyum, fermiyum, mendelevyum, nobelyum  ve  lawrensiyum  verilebilir. 

Bunlar genellikle tamamiyle radyoaktif olan birkaç izotoptan oluşurlar.

Diğer taraftan, potasyum, rubidyum, samaryum ve lutesyum gibi, (28.05 pozisyonu) kararlı ve radyoaktif izotopların karışımından oluşan elementler bulunmaktadır ki, radyoaktif izotoplarının düşük seviyeli radyoaktiviteye sahip ve  karışımın oldukça düşük bir yüzdesini meydana getirmiş olmalarından, pratikte, kararlı olarak mütalaa edilmektedirler ve bu pozisyon haricinde kalmaktadırlar. 

Diğer taraftan aynı elementler (potasyum, rubidyum, samaryum, lutesyum), kendi radyoaktif izotopları ile zenginleştirilirlerse (sırasıyla K 40, Rb 87, Sm 147, Lu 176) bu pozisyonun radyoaktif izotopları olarak mütalaa edilirler.

(B)  Radyoaktif İzotoplar

Potasyum 40, rubidyum 87, samaryum 147, lutesyum 176 gibi daha   önce de değinilen doğal radyoaktif izotoplara aşağıda Bölüm (IV)’de ayrıntılı bir şekilde değinilecek olan uranyum 235 ve uranyum 238 de ilave edilebilir, ayrıca karşılığı olan elementin isminden genellikle farklı bir isim ile bilinen, bazı talliyum, kurşun, bizmut, polonyum, radyum, aktinyum, toryum izotopları da ilave edilebilir. Bu isim daha çok elementle onun radyoaktif çevirim ile türetilmiş olduğuna atıf yapar. Böylece, bizmut 210 radyom E, polonyum 212, toryum C ve aktinyum 228, mezotoryum II diye adlandırılır.

Normal olarak kararlı olan kimyasal elementler ya özel bir  hızlandırıcıdan çıkan (siklotron, sinkotron, vb.) çok yüksek kinetik enerjiye sahip parçalar ile (protonlar, döteronlar) bombardıman edildikten sonra yahutta nötronları nükleer bir reaktörde absorbe edildikten sonra radyoaktif olurlar.

Bu şekilde yapı değiştiren, transforme olan elementler suni  radyoaktif izotoplar olarak adlandırılırlar. Bunlardan halen 500 adedi bilinmektedir ve 200 adedi pratikte kullanılmaktadır. Daha ileri de açıklanacak olan uranyum 233 ve plutonyum  izotoplarından ayrı olarak önemli olanların bazıları şunlardır: hidrojen 3 (trityum), karbon l4, sodyum 24, fosfor 32, kükürt 35, potasyum 42, kalsiyum 45, krom 5l, demir 59, kobalt 60, kripton 85, stronsiyum 90, itriyum 90, palladyum 109, iyot 131 ve 132; ksenon 133, seziyum 137, tulyum 170, iridyum 192, altın 198 ve polonyum 210.

Radyoaktif kimyasal elementler ve radyoaktif izotoplar doğal   olarak kendilerine daha dayanıklı (stable) elementlere veya izotoplara  dönüştürürler,  transforme  ederler.

Radyoaktif bir izotopun transformasyon hızı veya yarılanma ömrü, o izotopun verilen miktarını, başlangıçta varolan miktarının yarısına düşürmek için gerekli zamandır. Bu zaman, saniyenin bir bölümünden, bazı yüksek dereceli radyoaktif izotoplar için (toryum C için 0.3x10^-6) milyarlarca  yıla  kadar  (samaryum  147 için  1.5x10¹¹ yıl) değişir ve çekirdekle ilgili olarak  istatistiksel  yönden  kararsız  bir  ölçü  oluşturur.

Radyoaktif kimyasal elementler ve izotoplar özel radyoaktiviteleri 74 Bq/g’den (0.002 mCi/g) daha büyük koşulunu sağlaması şartıyla, birbirleriyle karıştırılmış olsalar yahut radyoaktif bileşikler veya radyoaktif olmayan maddeler ile (örn: ısı yayma amacıyla işlenmemiş ve radyoaktif kaynaklar) karıştırılmış  olsalar  da  bu  pozisyonda  yer  alırlar.

(C) Radyoaktif bileşikler; radyoaktif maddeler içeren karışımlar ve kalıntılar

Bu pozisyondaki izotoplar ve radyoaktif elementler genellikle bileşikler veya "etiketlenmiş" ürünler halinde kullanılırlar (örn; bir veya daha fazla radyoaktif atomlar ile moleküller içerirler). Bu tip bileşikler erimiş veya içinde eritilmiş olsalar veyahut diğer radyoaktif maddeler veya radyoaktif olmayan maddeler ile doğal ve suni olarak karışmış olsalar dahi yine bu pozisyona dahil olurlar. Bu elementler ve izotoplar, alaşımlar, eriyikler yahut sermetler halinde oldukları zaman da bu pozisyon içinde sınıflandırılırlar.

İnorganik veya organik bileşikler, kimyasal olarak veya diğer  şekillerde radyoaktif olan kimyasal elementler veya radyoaktif izotoplar ve bunların çözeltileri bu bileşiklerin yahut eriyiklerin, özel radyoaktivitelerin "74 Bq/g (0.002 mCi/g);" den düşük olsalar bile yine bu pozisyonda yer alırlar. Diğer taraftan alaşımlar, dispersiyonlar (sermetler dahil), seramik ürünler, radyoaktif maddeleri içeren karışımlar (elementler, izotoplar veya bunların bileşikleri), özel radyoaktiviteleri "74 Bq/g (0.002 mCi/g)" den büyük ise bu pozisyonda yer alırlar. Radyoaktif elementler ve izotoplar, çok nadir hallerde serbest  şekilde kullanılırlar. Radyoaktif elementler ve izotoplar çok az serbest formda kullanılırlar, ticari mahiyette bileşikler veya alaşımlar halinde bulunurlar. Karakterleri ve özellikleri aşağıda Bölüm (IV)’de bahsedilmiş olan çatlayıp yarılma kabiliyeti bulunan ve verimli kimyasal elementlerden ve izotoplardan ayrı olarak en önemli radyoaktif bileşikler şunlardır:

(1)  Radyum  tuzları  (klorür, bromür, sülfat, vb.) Kanser tedavisinde ve bazı fizík deneylerinde radyasyon kaynağı olarak kullanılır.

(2) Yukarıda (III) (B) maddesi kapsamında belirtilen radyoaktif izotopların  bileşikleri.

Suni radyoaktif izotoplar ve bunların  bileşiklerinin kullanım   alanları aşağıda belirtilmiştir:

(a)  Sanayide,  örn;  metalin radyografisi için, plaka, tabaka ve levhaların vb.’nin kalınlıklarının ölçülmesi; içine girilmeyen bir kabın sıvı seviyesinin ölçülmesi; vulkanizasyonu kolaylaştırmak için; polimerizasyonun başlangıcını sağlamak veya birçok organik bileşikleri birbirine eklemek için; parlak boyaların imalatı (örn; çinko sülfür ile karıştırılmış) için; duvar saati ve cep saatleri alet ve techizat, vb.  için

(b)  Tıp  alanında, örn; bazı hastalıkların teşhis ve tedavisinde (kobalt 60, iyot 131, altın 198, fosfor 32, vb.).

(c) Tarım alanında, örn; tarımsal ürünleri sterilize etmede, çimlenmeyi önlemede, gübrenin uygulanmasını ve bitki tarafından alınışını incelemede, genetik mutasyonları azaltıp  böylece genleri ıslah etmek için, vb.(kobalt 60, sezyum 137, fosfor 32, vb.).

(d)       Biyolojide, örn; bazı  hayvan ve  bitki  organlarının gelişmelerini ve fonksiyonlarını incelemek için (trityum,

karbon l4, sodyum 24, fosfor 32, kükürt 35, potasyum 42, kalsiyum 45, demir 59, stronsiyum 90, iyot 131, vb.).

(e)  Fizik ve kimya araştırmalarında.

Radyoaktif izotoplar ve bunların bileşikleri normal olarak toz, eriyik, iğne, iplik, lif veya tabaka halinde bulunurlar. Bunlar  genellikle cam ampullere, içi boş platin iğnelere, paslanmaz çelik tüplere, vb.’ye konulur. Bu kapların dış kısımları radyasyonu önleyici metal ile (genellikle kurşun) kaplanmışlardır ve kaplar böylece paketlenmektedir. Kapların radyasyon önleyici metal ile kaplama kalınlığı izotopların radyoaktivite derecelerine göre seçilmektedir. Bazı milletlerarası anlaşmalar kabın içindeki izotopu özel olarak açıklayan ve onun radyoaktivite derecesini veren bir etiketin taşıma kabına eklenmesini şart koşmaktadır.

Karışımlar, bir radyoaktif element yahut izotopun (radyum, radon, antimon 124, amerikyum 241, vb.) (g,n) veya (a,n) reaksiyonu üretecek şekilde (sırası ile, bir g-foton veya bir a-zerre girişi ve bir nötron emisyonu) başka bir elementle (berilyum, florin, vb.) birleştirilmesiyle (birkarışım, alaşım, kombinasyon, vb.), oluşturulmuş bazı nötron kaynaklarını içerebilirler.

Bununla beraber zincirleme fizyon reaksiyonu üretmeye başlayacak nükleer reaktörün içine sokulmaya hazır tüm toplanmış nötron kaynakları, reaktör kompenenti (unsuru, parçası) olarak değerlendirilmekte ve sonuç olarak 84.01 pozisyonunda sınıflandırılmaktadır.

Küre şeklinde veya prizmatik yanıcı (fuel) elementler içinde gark edilmesi amaçlanan silisyum karbür veya karbon katları ile kaplanmış küçük küresel nükleer yakıtlar bu pozisyonda yer alırlar.

Bu pozisyon içine kendi kendine ısı vermeden aydınlatması için küçük miktarlarda radyoaktif maddeler ilave edilmiş maddeyi taşıyan, aydınlatıcı olarak kullanılan maddeler de (ürünler de) dahil edilmiştir. Şu şartla ki; beher gramda spesifik radyoaktivitenin "74 Bq/g (0.002  mCi/g)" den fazla olması gerekmektedir.

Yeniden kullanılmaları bakımından en önemli radyoaktif artıklar  şunlardır:

(1) İrradiye edilmiş (ışınlanmış) veya tritiaya edilmiş ağır su: Bir nükleer reaktörde değişen uzunluk süresince kaldıktan sonra ağır sudaki bazı döteryumun nötronları emmesi (absorbe etmesi) suretiyle tritium haline dönüşür ve böylece ağır su radyoaktif hale gelir.

(2) Kullanılmış  (irradiated) yakıt  elementleri (kartuşlar), genellikle çok yüksek derecede radyoaktiftirler. Bu maddeler esas itibariyle içerdikleri fesil ve fertil maddelerin (çatlayıp yarılma kabiliyetinde olan, parçalanabilen) yeniden kazanılması için kullanılırlar (aşağıdaki Bölüm (IV)’e bakınız).

(IV) PARÇALANABİLEN (FİSİL) VE ÇOĞALABİLEN (FERTİL) KİMYASAL

ELEMENTLER VE İZOTOPLAR VE BUNLARIN BİLEŞİKLERİ; BU

MADDELERİ İÇEREN KALINTILAR VE KARIŞIMLAR

(A)  Parçalanabilen ve çoğalabilen kimyasal elementler ve izotoplar.

Bölüm (III)’de değinilen bazı radyoaktif kimyasal elementler ve izotoplar yüksek atomik kütleye sahiptirler. Atom çekirdeği özel kompleks  bir  bünyeye  sahip  olan toryum, uranyum, plutonyum ve

amerikyum bunlara örnek olarak verilir. Bu nükleik (atom çekirdekleri) alt atom küçük parçacıklarının (nötronlar, platonlar, döteronlar, tritonlar, alfa zerrecikleri, vb.) faaliyetine konu oldukları zaman bu parçacıkları absorbe edebilmektedir.  Böylece  onların  dayanıksızlığı artmaktadır. Bu ise onların yakın kütlelerde orta ağırlıkta iki çekirdeğe(bazen üç veya dört parça olabilir) parçalanmasına sebep olmaktadır veya daha nadir olarak meydana geldiği gibi üç veya  dört parçaya parçalanmasına sebep olmaktadır. Bu parçalanma büyük  miktarda enerji ortaya çıkartmakta ve ikinci derecede nötronların oluşumlarıyla tamamlanmaktadır. Bu işlem ortasından bölünme suretiyle çoğalma (fission) veya nükleer ikiye ayrılma (nuclear bipartition)  olarak bilinmektedir.

Ortasından bölünme suretiyle çoğalma (fission) kendi kendine  nadiren meydana gelir veya bir enstansite ünitesinde ışığın, fotonların hareketi altında meydana gelir.

Ortasından bölünme suretiyle çoğalma döneminde serbest hale gelen ikinci derecedeki nötronlar ikinci bir ortadan bölünme suretiyle çoğalma olayını oluşturur ve böylece ikinci bir nötron yaratılır ve bu böylece devam eder. Bu işlemin tekrar etmesi bir zincirleme reaksiyonu oluşturur.

Eğer yavaş hareket eden nötronlar yani ortalama takriben 2.200 m/sn. hızı olan nötronlar (veya 1/40 elektron voltluk (eV) bir  enerji) kullanılır ise ortadan bölünerek çoğalma ihtimali bazı  nükleidler de (U 233, U 235, Pu 239) genellikle çok yüksektir. Bir  sıvının (termal hareket) yavaş hareket eden nötronlarının  moleküllerine yaklaşık bir şekilde tekabül eden bu hız bazen termal nötronlar olarak da isimlendirilirler.

Halen termal nötronların sebep oldukları ortalarından bölünme  suretiyle parçalanma nükleer reaktörlerde en fazla kullanılmaktadır.

Bu nedenle fissile terimi, termal nötronlar vasıtasıyla ortadan bölünme suretiyle çoğalmaya konu olan izotopların tanıtılması ve tasvir edilmesinde müşterek olarak kullanılmaktadır. Bunlar özellikle uranyum 233, uranyum 235, plutonyum 239 ve bunları içeren kimyasal elementler özellikle uranyum  ve plutonyumdur.

Uranyum 238 ve toryum 232 gibi diğer nükleidler süratle hareket  eden nötronlar vasıtasıyla bölünerek parçalanma işine doğrudan girerler ve bunlar herkes tarafından bölünme suretiyle parçalanıcı olarak değil fakat çoğalıcı (fertile) olarak değerlendirilirler. "Çoğalıcılık" deyimi bu nükleidlerin yavaş hareket eden nötronları absorbe etmesi ve sırasıyla bölünerek parçalanmış olan (fissile) plotonyum 239 ve uranyum 233'ü yükselterek meydana getirmiş olması gerçeğinden ileri gelmektedir.

İkinci derecede nötronların enerjileri ortadan parçalanma suretiyle (fission) meydana çıktığından daha yüksek olması sebebiyle (takriben 2 milyon eV) termal nükleer reaktörlerde (yavaşlatılmış, hızı kesilmiş nötronlar ile) eğer zincirleme bir reaksiyon yer almış ise bu nötronların hızı kesilmekte, yavaşlatılmaktadır. Bu kumanda ediciler (moderators) yani düşük bir atom kütlesi ürünü (su, ağır su, bazı hidro karbonlar, grafit, berilyum, vb.) vasıtasıyla başarılmaktadır. Bu düşük atom kütleli ürünler bir birim takip eden şoklar vasıtasıyla nötronların enerjilerinin bir kısmını absorbe etmelerine rağmen, nötronların kendilerini absorbe etmezler ya da sadece onların ihmal edilebilir küçük bir parçasını absorbe ederler.

Bir zincirleme reaksiyon başlatmak ve sürdürmek için ortadan  bölünme suretiyle çoğalma (fission) vasıtasıyla üretilmiş ikinci  derecede nötronların ortalama sayısı fission'a yol göstermeyen yakalama ve bırakma olayında kaybolan nötronlardan fazlasıyla denkleştirilmelidir.

Ortadan bölünerek parçalanan (fissile) ve çoğalan (fertil)  kimyasal elementler listesi aşağıda belirtilmiştir:

(1) Doğal  uranyum.

Doğal haldeki uranyum, üç izotoptan oluşmaktadır: tüm kütlenin % 99.28’inin oluşturduğu uranyum 238, % 0,71 oranıyla temsil edilen uranyum 235 ve ihmal edilir miktarda (% 0.006 kadar) uranyum 234. Bunun sonucuna göre, bu madde hem ortadan bölünerek çoğalan (fissile) element (çünkü onun U 235 muhtevası vardır) ve hemde çoğaltıcı (fertile) element (çünkü onun U 238 muhtevası vardır) olarak değerlendirilmektedir.  

Uranyum, esas itibariyle picblend (pitchblende-metal yataklarında bulunan kahverenginden siyaha kadar değişen massiv bir mineral),uraninit,autunit, brannerit, karnotit veya torbenit den çıkarılmaktadır. Bu madde aynı zamanda süper fosfat imalatı kalıntıları ya da altın madeni döküntüleri gibi diğer ikinci derecedeki kaynaklardan da elde edilmektedir. Normal işlem ise kalsiyum veya magnezyum vasıtasıyla veya elektroliz yoluyla tetraflorürün indirgenmesidir.

Uranyum, radyoaktivitesi düşük bir elementtir, çok ağır ve serttir (özgül ağırlığı 19’dur). Parlak gümüş grisi yüzeylidir, fakat havada oksijen ile temasa geçince parlaklığı gider ve kararır, oksitlenir. Toz halinde bulunanı oksitlenerek hava ile temasa geçer geçmez süratle tutuşur, yanar.

Uranyum, parlatma, eğeleme, haddeleme, vb. işlere mahsus hazır külçe şeklinde (çubuk, şerit, tüp, levha ve tel vb. elde edilmesi  için) pazarlanır.

(2)  Toryum.

Toryum bakımından zengin olmasına rağmen toritin ve orangitin nadir bulunmaları sebebiyle toryum, esas itibariyla aynı zamanda nadir-toprak metalleri kaynağı olan monazitden elde edilmektedir.

Saf halde olmayan metal, havaya maruz kalınca hemen ateş alabilen gri toz şeklini almaktadır. Bu madde florürlerin elektrolizi veya florürlerin, klorürlerin ya da oksidlerin indirgenmesi suretiyle elde edilmektedir. Sonuç olarak elde edilen metal, hareketsiz bir ortamda saflaştırılmıştır ve kireç ve silisden arınmış (simtered) ve ağır gri çelik kütleye dönüştürülmüştür (özgül ağırlığı 11.5). Bunlar sert olup (her ne kadar uranyumdan yumuşak iseler de), havayla temasta suratle oksitlenirler.

Bu kütleler yuvarlak hale getirilirler, tabakalar, levhalar, çubuklar, tüpler, teller vb. elde etmek için yumuşak halde iken deliklerden, kanallardan geçirilmişler yahutta çekilmişlerdir. Doğal toryum, toryum 232 izotopundan ibarettir.

Toryum ve bazı toryum alaşımları esas itibariyle nükleer  reaktörlerde parçalanma suretiyle çoğalan (fertile) madde olarak kullanılmaktadır. Bununla beraber toryum-magnezyum ve toryum-tungsten alaşımları uçak sanayiinde veya ısı etkisiyle elektrik iyonları veren (termionik) alet ve techizatın imalatında  kullanılır.

XVI. ila XIX. bölümlerde yer alan toryumdan yapılmış maddeler yahut bu maddelerin parçaları bu pozisyon haricindedir.

(3) Plutonyum

Sınai plutonyum, uranyum 238’in nükleer reaktörde ışık ve ısı vermesi (irradiate) suretiyle elde edilmektedir.

Bu çok ağır (özgül ağırlığı 19.8) radyoaktif ve yüksek derecede zehirli (toksik) bir maddedir.Görünüş itibariyle uranyuma ve onun oksitlenme eğilimine benzer.

Bu madde, zenginleştirilmiş uranyum gibi aynı ticari şekle sahip kılınır ve indirme, bindirme ve taşımada son derece dikkat ister.

Ortadan bölünerek parçalanan (fissile) izotoplar şunları içerirler:

(1) Uranyum 233: Bu madde nükleer reaktörlerde birbirini takip eden şekillerde toryum 233, protaktinyum 233 ve uranyum 233  şekillerine  dönüşmüş, toryum  232‘den  elde  edilmiştir.

(2) Uranyum 235: Bu madde tabiatta oluşan tek ortadan bölünerek parçalanan (fissile) uranyum izotopudur. Doğal uranyumda % 0.7l oranında bulunur.

U 235 olarak zenginleştirilmiş ve U 235 olarak fakirleştirilmiş (U 238 olarak zenginleştirilmiş) uranyum elde etmek için uranyum heksaflorür, elektro-manyetik, santrifuj veya gaz-difüzyon (gaz nüfuz ettirme) işlemi vasıtasıyla izotopik ayrışmaya tabi tutulmaktadır.

(3) Plutonyum  239: Bu  madde  nükleer reaktörde birbirini takip eder şekilde uranyum 239, neptinyum 239 ve plutonyum 239’a dönüştürülmüş uranyum 238’den elde edilir.

Bütün bunlara ilave olarak transplutonyum elementlerinin bazı izotopları olarak, kaliforniyum 252, amerikyum 24l, kuriyum 242 ve kuriyum 244‘den de söz etmek gerekir. Bunlar ortadan bölünerek parçalanmaya (fission) yükseltebilmekte (kendiliğinden veya başka surette) ve yoğun (intense) nötron kaynakları olarak kullanılabilmektedir.

Toryum 232 ve fakirleştirilmiş (depleted) uranyum (yani U 235 olarak fakirleştirilmiş ve U 238 olarak zenginleştirilmiş)’dan ayrı olarak parçalanarak çoğalan (fertile) izotoplarından söz etmek gerekir. Bu metal, U 235 olarak zenginleştirilmiş uranyum  üretiminde bir yan üründür. Bunun maliyetinin daha düşük olması ve fazla miktarlarda bulunması sebebiyle, doğal uranyumun yerini almakta, doğal uranyum yerine kullanılmaktadır. Sözü edilen bu madde özellikle parçalanma suretiyle çoğalma sağlayan (fertile) madde olarak radyasyona karşı koruyucu bir perde ve levha olarak makinalarda motorun sarsıntısını dengelemek ve gidermek için yer alan ağır tekerleklerin (fly-wheels) imalatı için ağır metal olarak ya da bazı gazların saflaştırılması için emici bileşiklerin (getters: vakum tüplerinde çok küçük serbest gazı hareket ettiren madde) hazırlanmasında kullanılmaktadır.

XVI ila XIX. Bölümde yer alan U 235 olarak fakirleştirilmiş  (depleted) uranyumundan yapılan maddeler ve madde parçaları bu  pozisyon haricindedir.

(B) Ortasından bölünerek parçalanan (fissile) ve çoğalan (fertile) kimyasal element bileşikleri veya izotopları

Özellikle aşağıda belirtilen bileşikler bu pozisyonda yer alırlar:

(1) Uranyum bileşikleri:

(a) UO₂, U₃ O₈, ve UO₃ oksitleri

(b) UF₄ ve UF₆ florürleri (bu sonuncu 56°C’de süblime olur)

(c) UC ve UC₂ karbürleri

(d) Na₂ U₂ O₇ ve (NH₄)₂ U₂O₇ üranatları

(e) UO₂ (NO₃)₂. 6 H₂O uranil nitratı

(f) UO₂SO₄. 3 H₂O uranil sülfatı

(2) Plutonyum bileşikleri:

(a) PuF₄ tetraflorürü

(b) PuO₂ dioksidi

(c) PuO₂ (NO₃)₂ nitratı

(d) PuC ve Pu₂C₃  karbürleri

(e) PuN nitrürü

Uranyum ve plutonyum bileşikleri esas itibariyle ara madde veya   bitirilmiş, tamamlanmış ürün olarak nükleer sanayiide kullanılırlar. Uranyum heksaflorür genellikle ağzı mühürlenmiş kaplarda sunulurlar; bunlar oldukça zehirli (toksik)’dirler ve bu nedenle taşınmaları sırasında  dikkat  edilmelidir.

(3)  Toryum bileşikleri:

(a) Oksit ve hidroksit. Toryumoksit (ThO₂) (toria) beyazımsı sarı suda çözülmeyen bir tozdur. Hidroksit (Th(OH)₄) toria hidrattır. Her ikisi de monazitden elde edilir. Bunlar, maden yataklarında zehirli gazların çıkışını göstermede kullanılan gazbaşlıklarının (gaz-mantles) imalatında, dayanıklı maddeler veya kataliz maddeler (aseton sentezi) olarak kullanılırlar. Oksidi, nükleer reaktörlerde parçalananak çoğalan (fertile) madde olarak  kullanılır;

(b) İnorganik tuzlar. Bu tuzlar genellikle beyazdırlar. En  önemlileri şunlardır:

(i) Az veya çok hidratlı durumda görülen kristaller veya toz (kalsine edilmiş nitrat) şekillerinde olan toryum nitrat Işıklı, parlayan boyaların hazırlanmasında kullanılır. Seryum nitrat ile karışımı gaz başlıklarının doldurulmasında kullanılır;

(ii) Toryum sülfat, soğuk  suda  eriyen  kristalli  bir  tozdur; toryum hidrojen sülfat ve alkali çift sülfatlar;

(iii) Susuz  ve  hidrate halde toryum klorür(ThCl₄) ve oksiklorür;

(iv) Toryum   nitrat   ve   toryum   karbür.   Nükleer reaktörlerde, dayanıklı ürün, aşındırıcı ve parçalanarak çoğalan (fertile) madde olarak kullanılır.

(c) Organik bileşikler. Tıpta  kullanılan  en çok  bilinen organik bileşikler; toryum format, asetat, tartarat, ve benzoat’ dır.

(C) Alaşımlar, dispersiyonlar (sermetler dahil), seramik ürünleri, bölünerek parçalanan (fissile) veya çoğalan (fertile) elementleri ve izotopları veya bunların organik ve inorganik bileşikleri.

Bu gruptaki başlıca ürünler şunlardır:

(1) Uranyum  veya  plutonyumun, alüminyum, krom, zirkonyum, molibden, titan, niobyum veya vanadiyum ile olan alaşımları. Buna ilave olarak uranyum + plutonyum ve ferro-uranyum alaşımları.

(2) Uranyum  dioksit  (UO₂)  veya  uranyum  karbür  (UC)  dispersiyonları, (toryum dioksit veya toryum karbür ile karışmış olsun olmasın) grafit veya polietilenin içerisinde bulunurlar.

(3) Uranyum dioksit (UO₂), plutonyum dioksit (PuO₂), uranyum karbür (UC) veya plutonyum karbür (PuC) (veya bu bileşiklerin toryum oksit veya karbür ile karışımları) ile birlikte çeşitli metalleri içeren sermetler.

Bu ürünler çubuklar, plakalar, küreler, iplikler, tozlar, vb. şekilleri içinde ya yakıt elementlerinin imalatında veya bazen doğrudan doğruya reaktörlerde kullanılırlar.

Bakır levha ile kaplanmış kaplara konulan çubuklar, plakalar ve küreler ve taşıma amacıyla özel bağlantıları takılmış olanlar 84.01 pozisyonunda yer alırlar.

(4) Kullanılmış veya irradiye olmuş yakıt elementler (kartuşlar), yani az veya geniş ölçüde yaygın biçimde kullanılmış olanların yerlerine yenileri konulmalıdır (örn; çünkü ortasından ikiye ayrılarak parçalanan (fisyon) ürünün birikmesi, zincirleme hareketi önleyecek veya kılıfın bozulmasina sebep olacaktır). Onları çok derin suda serinletmek için yeter uzunluktaki zaman süresinde depolandıktan sonra ve radyoaktivitelerinin düşmesine imkan sağladıktan sonra, bu yakıt elementleri kurşun kaplarda  taşınırlar. Bu kaplar, kalıntı fissil maddesinin transformasyon türeyen fissil maddesinin veya fertil maddenin (ki yakıt elementlerinde daima bulunur) ve fisyon ürünlerin yeniden düzelmeleri için özel techizatla  donatılmışlardır.

28.45-  28.44 POZİSYONU DIŞINDA KALAN İZOTOPLAR; BUNLARIN BELİRLİ BİR KİMYASAL YAPIDA OLSUN OLMASIN ORGANİK VE İNORGANİK BİLEŞİKLERİ.

2845.10 - Ağır su (döteryum oksit) (EURATOM)

2845.90 - Diğerleri

"İzotoplar" teriminin tanımı için 28.44 pozisyonunun Açıklama Notu (I)’e bakınız.

Bu pozisyon dayanıklı (stable) izotopları, radyoaktif olmayan izotopları ve onların inorganik ve organik bileşiklerini (kimyasal olarak belirli bir yapıda olsun olmasın) kapsamaktadır.

Bu pozisyon aşağıda belirtilen izotopları ve bunların bileşiklerini kapsar:

(1) Ağır hidrojen veya döteryum. Normal hidrojenin içine 1/6,500 oranında bulunup, bundan ayrılmak suretiyle elde edilir.

(2)  Ağır su. Bu döteryum oksitten başka bir şey olmayıp, suyun içinde  1/6,500 oranında bulunmaktadır. Genellikle suyun elektrolizinden meydana gelen kalıntı madde olarak elde edilir. Ağır su, döteryum kaynağı olarak ve aynı zamanda uranyum atomlarını parçalayan  nötronları yavaşlatma için nükleer reaktörlerde kullanılır.

(1)       Döteryumla yapılan diğer bileşikler, örn; ağır asetilen, ağır metan, ağır asetik asit ve parafin mumu.

(4) Lityum 6 veya 7 olarak bilinen lityum izotopları ve bunların bileşikleri.

(5)  Karbon 13 olarak bilinen karbon izotopu ve bunun bileşikleri.

28.46– NADİR  TOPRAK  METALLERİN,  İTRİYUM  VEYA  SKANDİYUM  VEYA BU METALLERİN KARIŞIMLARININ ORGANİK VEYA İNORGANİK BİLEŞİKLERİ.

2846.10 - Seryum bileşikleri

2846.90 - Diğerleri

Bu pozisyon 28.05 pozisyonundaki itriyum, skandiyum veya nadir toprak metallerinin organik veya inorganik bileşiklerini (lantan, seryum, praseodymimum, neodimiyum, samaryum, europyum, gadolinyum, terbiyum, disprosiyum, holmiyum, erbiyum, tulyum, iterbiyum, lütesyum) içine alır. Bu pozisyon aynı zamanda elementlerin karışımlarından kimyasal işlemler vasıtasıyla doğrudan doğruya türemiş bileşikleri de kapsar. Bunun ifade ettiği anlam, bu pozisyonun bu  elementlerinin oksitlerinin ve hidroksitlerinin karışımlarını veya aynı anyona sahip tuzların karışımlarını da içine alacağıdır (örn; nadir toprak-metal klorürleri). Bu ifade aynı zamanda katyonları aynı olsun veya olmasın farklı anyonlara sahip tuzların karışımlarının bu pozisyonda yer almayacağını da açıklamaktadır. Buna göre bu pozisyon, örn; hem europyum ve samaryum  nitratlarının okzalatlar ile karışımın ve hem de seryum klorür ve seryum sülfatın bir karışımını içine almamaktadır. Çünkü bu örnekler elementlerin karışımından doğrudan doğruya türetilen bileşikler değildirler, fakat özel amaçlarla hazırlanmış bileşiklerin karışımlarıdırlar ve böylece bunlar  38.24 pozisyonuna dahildirler.

Bu pozisyon aynı zamanda bunların diğer metallerle oluşturdukları veya çift veya kompleks tuzlarını da kapsar.

Bu pozisyonda yer alan bileşikler şunlardır:

(1)  Seryum bileşikleri.

(a) Oksitler ve hidroksitler. Serik oksit, suda çözülmeyen beyaz bir tozdur, seryum nitrattan elde edilir. Bu madde seramiklere donukluk verici olarak, camlara renk verici olarak kullanılır, ark lambalarının kömürünün hazırlanmasında, nitrik asit ve amonyağın imalatında da katalizör olarak kullanılır. Ayrıca bir de serik  hidroksitler vardır. Sero oksit (cerous oxide) ve hidroksit (cerous hydroksid) çok dayanıklı değildir.

(b) Seryum tuzları. Sero nitrat (Ce(NO₃)₃) gaz-başlarının (gaz-mantles) imalatında kullanılır. Amonyum serik nitrat, kırmızı kristaller  şeklinde  görülür.

Seryum sülfatlar (sero sülfat ve hidratları, hidrate serik  sülfatı, suda çözülen portakal sarısı prizmalar halindedir)   fotoğrafçılıkta hafifletici olarak kullanılır. Seryumun çift sülfatları da mevcuttur.

Sero klorürün (CeCl₃) yanısıra diğer renksiz sero tuzları, sarı veya portakal renkli serik tuzları da bulunmaktadır.

Seryum okzalat bir toz olarak veya sarımtrak beyaz hidrate kristaller olarak pratik bir şekilde suda çözülmez. Seryum grubu  metallerin  izolasyonunda  ve  tıpta  kullanılır.

(2) Diğer nadir toprak metal bileşikleri. İtruyum oksit (yttria), terbiyum oksit (terbia), iterbiyum oksit (ytterbia) karışımları ve diğer ticari nadir toprak metal oksitleri karışımları oldukça saftırlar. Bu pozisyon, bu tür oksit karışımlarından doğrudan doğruya türetilmiş tuzlarının karışımlarını içerir.

Europyum, samaryum, vb.’nin oksitleri nükleer reaktörlerde yavaş nötronların emilmesi için kullanılırlar.

Aşağıda yazılı olanlar bu pozisyona dahil değildir:

(a) Nadir toprak metallerinin doğal bileşikleri, örn; xenotim (kompleks   fosfatlar), gadolinit veya iterbit ve serit (kompleks silikatlar) (25.30 pozisyonu) ve monazit (toryum fosfatlar ve nadir toprak  metaller) (26.12 pozisyonu).

(b) Promedyumun tuzları ve organik veya inorganik bileşikleri (28.44 pozisyonu).

28.47- HİDROJEN PEROKSİT (ÜRE İLE SERTLEŞTİRİLMİŞ OLSUN OLMASIN).

Hidrojen peroksit (H₂O₂) sülfürik asitin elektrolik oksidasyonu izleyen damıtma suretiyle veya baryum veya sodyum peroksit veya potasyum persülfatın herhangi bir asit ile muamelesi suretiyle elde edilir. Bu  madde, renksiz, normal su görünümünde bir sıvıdır. Şurup kıvamına sahip olabilir ve konsantre olduğu zaman cildi yakar. Damacanalar içinde nakledilirler.

Hidrojen peroksit, alkali bir ortamda çok dayanıksızdır. Özellikle  ısınmaya ve ışığa maruz kaldığı zaman dayanıklılığı kaybolur. Hemen hemen daima ayrışmaya karşı korunmak için küçük miktarlarda stabilize edici, dayanıklılığını artırıcı maddeler (borik veya sitrik asit vb.) içerir. Bu çeşit karışımlar bu pozisyon içinde kalır:

Bu pozisyon aynı zamanda dayanıklılığı artırılmış olsun olmasın, üre ile sertleştirilmiş hidrojen peroksiti de kapsar.

Hidrojen peroksit, mensucatın, kuş tüylerinin, tahıl saplarının, süngerlerin, fildişinin, saçın, vb.’nin ağartılmasında kullanılır. Bu madde aynı zamanda teknede yapılan boyama işlerinde (küp boyaları), suyun temizlenmesinde, saflaştırılmasında eski resimleri restore etmede, fotoğrafçılıkta ve tıpta (antiseptik ve hemostat olarak) kullanılır.

Ölçülü dozlarda ilaç olarak sunulduğu veya perakende satışlar için paketler veya belirli şekiller halinde konulduğu zaman hidrojen peroksit 30.04 pozisyonunda yer alır.

28.48– FOSFÜRLER  (KİMYACA BELİRLİ BİR YAPIDA OLSUN OLMASIN)  (FERRO FOSFOR HARİÇ).

Fosfürler, fosforun diğer elementlerle olan bileşikleridir.

Bu pozisyonda yer alan fosfürlerin en önemlileri, bunları oluşturan elementlerin doğrudan tesiri ile elde edilmişlerdir; bu fosfürler şunları kapsar:

(1) Bakır  fosfür (cuprophosphorus, fosfor copper). Uzun alevli, yansımalı bir fırında veya pota ocağında üretilir. Genellikle sarımtrak-gri kütleler halinde veya küçük, kolay kırılabilir, kristal bünyeli külçe halindedir. Bu pozisyon sadece ağırlık itibariyle % 15’den fazla fosfor bulunduran esas bakır alaşımları ve bakır fosfürü içine alır. Bu limitin altına düşen genellikle Fasıl 74’de yer alır. Bakır fosfür, bakırın oksidini alan, çıkaran iyi bir madde (deoksidizer)’dir. Bu esnada bu metalin sertliğini arttırır; eritilen dökme metalin akıcılığını geliştirici ve fosfor bronzların (tunçların) imalatında kullanılır.

(2)       Kalsiyum  fosfür  (Ca₃P₂). Kestane  renginde küçük parçalar veya gri taneli kütleler halinde olup, suyla temasda ani olarak tutuşan hidrojen fosfürü çıkarır. Kalsiyum karbürle birlikte deniz sinyallerinde (ışıklı şamandıraların  doldurulmasında)  kullanılır.

(3) Çinko fosfür (Zn₃P₂). Gri renkte zehirli bir toz olup, camımsı kesitlidir. Rutubetli havada fosfin meydana getirerek bozulur. Kemirici hayvanlarla çekirgelerin yok edilmesinde ve tıpta (fosfor  yerine)  kullanılır.

(4) Kalay fosfür. Gümüşi beyaz renkte katı bir cisim olup çok gevrektir. Alaşımların yapılmasında kullanılır.

(5) Diğer  fosfürler, örn; hidrojen fosfürler (katı, sıvı, gaz hallerinde) ve arsenik, baryum, bor, silisyum, kadmiyum fosfürler.

Aşağıda yazllı olanlar bu pozisyon haricindedir:

(a)  Oksijen ile olan fosforlu bileşikler (28.09 pozisyonu), halojenler  ile olan fosforlu bileşikler (28.12 pozisyonu) veya kükürt ile olan  fosforlu bileşikler (28.13 pozisyonu).

(b)  Platin veya diğer kıymetli metal fosfürler (28.43 pozisyonu).

(c)  Ferro fosfor (demir fosfür) (72.02 pozisyonu).

28.49- KARBÜRLER (KİMYACA BELİRLİ BİR YAPIDA OLSUN OLMASIN).

2849.10 - Kalsiyum karbür

2849.20 - Silisyum karbür

2849.90 - Diğerleri

Bu pozisyon şunları kapsar:

(A) İkili karbürler, bunlar karbonun, karbondan daha elektropozitif olan diğer elementlerle oluşturduğu bileşiklerdir. Asetilürler olarak bilinen bu bileşiklerde bu pozisyonda sınıflandırılırlar.

En çok bilinen ikili karbürler şunlardır:

(1) Kalsiyum karbür (CaC₂). Saf halde renksiz, katı, şeffaf bir maddedir. Saf olmadığı zaman donuk ve gri renktedir. Su ile  temasında ayrışarak asetilen çıkarılır. Asetilen ve kalsiyum siyanamit üretiminde kullanılır.

(2) Silisyum karbür (SiC) (karborandum) karbon ve silisyum, bir elektrik fırınında muamele ile elde edilir. Siyah kristal ve yumru (yığın) şeklinde veya şekilsiz kütle ve ezilmiş durumda veyahutta daneler halindedir. Güçlükle eritilebilmekte olup, kimyasal reaktiflere karşı dayanıklıdır. Belirli ölçüde ışık kırma gücüne sahiptir ve elmas kadar serttir, fakat oldukça kırılabilir, gevrek tabiattadır. Geniş ölçüde cilalama ve bileme maddesi ile ışığı kırıcı madde olarak kullanılır. Grafit ile karışımı elektrik fırınlarının veya yüksek ısı ocak ve fırınlarının iç cidarlarını sıvamada, kaplamada kullanılır. Bu madde aynı zamanda silisyum imalatında da kullanılır. Mensucattan, kağıt ve kartondan veya diğer maddelerden bir mesnet üzerine tespit edilmiş olan toz veya tanecikler halindeki silisyum karbürler (68.05 pozisyonu) ile değirmen taşı, el bileği taşları veya parlatma taşları vb. şeklinde olan silisyum karbür (68.04 pozisyonu) bu pozisyon haricindedir.

(3) Bor karbür (Bor karbon). Grafit ile borik asidin bir elektrik fırınında işleme tabi tutulmasından elde edilir. Siyahımsı parlak  sert kristaller halindedir borik kayalarının bilenmesinde ve parlatılmasında, boyaların ve elektrotların imalatında kullanılır.

(4) Alüminyum karbür (Al₄C₃). Alüminyum oksitin kokla birlikte bir elektrik fırınında ısıtılması suretiyle elde edilir; ışığı geçirici sarı kristaller veya küçük levha pullar halindedir. Suda ayrışarak metan üretilir.

(5) Zirkonyum karbür (ZrC). Zirkonyum oksit ve is karasının bir elektrik fırınında işlemi suretiyle; su ve havayla temasda yekpare olan parçalara ayrılır. Lamba flamentlerinin (yanıcı, alevlenici kısım)  imalatında  kullanılır.

(6) Baryum karbür (BaC₂). Genellikle bir elektrik fırınında elde edilmektedir. Kahverengimsi kristal kütleler halindedir, suyla temasda parçalara ayrılarak asetilen üretilir.

(7) Tungsten karbür. Tungsten madeninin tozları veya oksitleri  ile is karasının bir elektrik fırınında ısıtılması suretiyle elde edilen bir üründür. Kimyasal olarak yüksek derecede dayanıklı, suda parçalara ayrılmayan bir tozdur. Yüksek bir erime noktası vardır; çok serttir ve ısınmaya karşı dayanıklıdır. İletkenliği metallerin iletkenliğine benzemektedir ve demirli metaller ile kolaylıkla uyum sağlamaktadır. Bu, fırınlama (fritaj) mahsulu sert alaşımlarda kullanılır. Örn; aletlerin uçlarında yer alır (genellikle kobalt veya nikel gibi bağlayıcı maddeler ile).

(8) Diğer  karbürler.  Molibden,  vanadyum, titan, tantal ve niyobyum karbürler. Bunlar, metallerin toz ve oksitlerinin is karasıyla birlikte bir elektrik fırınında işlemiyle elde edilirler. Tungsten karbürlerinin kullanıldığı yerlerde kullanılırlar. Ayrıca krom ve mangan karbürler de bu pozisyondadır.

(B) Birden fazla metal elementi ile birleştirilmiş karbon içeren karbürler (Ti, W)C gibi.

(C)  Karbon  ve  diğer  ametal  elementler ile birleştirilmiş bir veya daha fazla element içeren bileşikler (aluminyum borkarbür, zirkonyum karbonitrür, titan  karbonitrür gibi).

Bu bileşiklerin bazılarındaki elementlerin oranları, (stokiyometrik ağırlık ve sayılarına göre dikkate alan kimyasal olay olarak) olmayabilir, bununla beraber mekanik şekilde olan karışımlar bu pozisyonun haricindedir.

Aşağıda yazılı olanlar da bu pozisyon haricindedir:

(a) Karbonun aşağıdaki elementler ile çift bileşimleri: Oksijen (28.11   pozisyonu), halojenler (28.12 veya 29.03 pozisyonları), kükürt (28.13 pozisyonu), kıymetli metaller (28.43 pozisyonu), azot (28.51 pozisyonu),  hidrojen (29.01 pozisyonu).

(b)  Aglomere edilmemiş, fakat alet yapımında kullanılan levhalar, çubukların uçları vb.’nin imalatı için hazırlanmış metal karbür karışımları (38.24  pozisyonu).

(c) 72. Fasılda yer aln Demir-karbon alaşımları, demir karbür oranına bakılmaksızın beyaz pik demir gibi.

(d)  Plakalarda, levhalarda, çubuklarda, uçlarda ve alet ve edavata benzeyen maddelerde aglomere edilmiş metal karbür karışımları (82.09 pozisyonu).

28.50- HİDRÜRLER,  NİTRÜRLER,  AZOTÜRLER,  SİLİSÜRLER  VE  BORÜRLER (KİMYACA BELİRLİ BİR YAPIDA OLSUN OLMASIN), 28.49 POZİSYONUNDAKİ KARBÜRLERİN  DIŞINDA  KALAN  BİLEŞİKLER.

Bu pozisyonda yer alan dört grup halindeki bileşiklerden her biri iki veya daha fazla element içermekte olup, bunlardan biri grup başlığında gösterilmekte (hidrojen, azot, silisyum veya bor) ve diğerleri ise metallerden veya ametallerden oluşmuştur.

(A) HİDRÜRLER

En önemli hidrür, kendi elementlerinin doğrudan doğruya kombinasyonu yoluyla elde edilen kalsiyum hidrür (CaH₂) (hidrolit)’dür. Kristal kırıkları ile oluşan beyaz bir kütledir. Soğukta hava ile temasta ayrışır ve hidrojen çıkarır. Krom klorürden sinterlenmiş krom üretiminde kullanılan bir redüksiyon unsurudur.

Arsenik, silisyum, bor (sodyum borhidrür dahil), lityum (ve aluminyum-lityum), sodyum, potasyum, stronsiyum, antimon, nikel, titan, zirkonyum, kalay, kurşun vb. hidrürler de bulunmaktadır.

Bu pozisyona aşağıdaki elementler ile olan hidrojen bileşikleri dahil değildir: oksijen (22.01, 28.45, 28.47 ve 28.51 pozisyonları), azot (28.11, 28.14 ve 28.25 pozisyonları), fosfor (28.48 pozisyonu), karbon (29.01 pozisyonu) ve diğer bazı ametaller (28.06 ve 28.11 pozisyonları). Palladyum hidrürlerle kıymetli metal hidrürleri 28.43 pozisyonunda yer alır.

(B) NİTRÜRLER

(1)  Ametal  nitrürler.  Bor nitrür (BN) açık beyaz bir tozdur, yüksek  derecede ateşe dayanıklıdır. Bir ısı ve elektrik yalıtkanıdır. Elektrik ocaklarının sıvanmasında ve eritme potalarının imalatında kullanılır. Silisyum  nitrür (Si₃N₄) grimsi beyaz bir tozdur.

(2)  Metal nitrürler. Alüminyum, titan, zirkonyum, hafniyum, vanadyum, tantal veya niyobyum nitrürler ya bu metallerin saf halde olanlarının azot gazı içinde 1100°C veya 1200°C ısı derecesinde

ısıtılması suretiyle veya oksit ve karbondan meydana gelen azot ve amonyak gazı cereyanı içinde yüksek bir ısı derecesinde ısıtılması suretiyle elde edilir.

Bu pozisyon aşağıdaki elementlerin azot ile olan kombinasyonlarını kapsamaz: Oksijen (28.11 pozisyonu), halojenler (28.12 pozisyonu), kükürt (28.13 pozisyonu), hidrojen (28.14 pozisyonu), karbon (28.51 pozisyonu). Gümüş nitrürler ve diğer kıymetli metal nitrürleri 28.43  pozisyonunda, toryum ve  uranyum nitrürleri ise 28.44 pozisyonunda yer alırlar.

(C) AZOTÜRLER

Metal azotürler hidroazoik asitin (HN₃) tuzları olarak kabul edilirler.

(1)  Sodyum  azotür (NaN₃). Bu, nitro oksitin sodyum amit üzerine olan  etkisiyle veya hidrazin, etil nitrit ve sodyum hidroksitten elde  edilir. Renksiz ve kristalize pullar halinde olup, suda çözünürler. Nemli havada hafifçe bozularak ayrışır. Havada da karbondioksidin şiddetli tesiri altında kalır. Civa fülminat gibi sarsıntı ve şoka karşı duyarlıdır, fakat ısıya karşı civa fülminattan daha az duyarlıdır. İnfilak kapsül ve fitili (detonatore) hazırlanmasında kullanılır.

(2)  Kurşun azotür (PbN₆). Sodyum azotür ve kurşun asetattan elde edilir. Beyaz kristal toz halinde olup, sarsıntıya karşı çok hassasttır. Su  altında muhafaza edilir. İnfilak edici bir madde olarak civa  fülminat yerine, patlayıcı madde olarak kullanılır.

(D) SİLİSÜRLER

(1) Kalsiyum  silisür. Çok sert, gri kristal şeklinde kütledir. Metalürjide, hidrojenin lokal üretiminde ve duman bombalarının imalinde kullanılır.

(2)       Krom silisürler. Birkaç krom silisür mevcuttur. Bunlar çok sert cisimler olup aşındırıcı olarak kullanılır.

(3) Bakır silisür (74.05 pozisyonundaki bakır silisürün ön alaşımları hariç). Genellikle kırılabilen plakalardır. Bakırın elde edilmesinde, dökümünü kolaylaştırmada, sertliğini ve kopmaya  karşı olan direncini artırmada kullanılan bir indirgendir; bu madde bakır alaşımlarının aşınmasını azaltır. Ayrıca silikon bronz veya nikel-bakır alaşımlarının  imalatında  kullanılır.

(4) Magnezyum veya mangan silisürler.

Bu pozisyon silisyumun aşağıdaki elementlerle olan kombinasyonlarını kapsamaz: Oksijen (28.11 pozisyonu), halojenler (28.12 pozisyonu), kükürt   (28.13 pozisyonu), fosfor (28.48 pozisyonu). Karbon silisür (silisyon  karbür)  28.49 pozisyonunda, platin ve diğer kıymetli metallere ait silisyürler 28.43 pozisyonunda, içinde silisyum olan ön alaşımlar (kupro-alyajlar) ve ferro-alyajlar 72.02 veya 74.05 pozisyonlarında ve siliko-alüminyum alaşımları Fasıl  76 da yer alır. Silisyum ve hidrojen kombinasyonları için yukarıda (A) paragrafına bakınız.

(E) BORÜRLER

(1)  Kalsiyum borür (CaB₆). Borat ve kalsiyum karışımının elektrolizi yoluyla elde edilir; koyu renkte kristalize bir tozdur ve kuvvetli  bir redüktör olup,  özellikle metalürjide kullanılır.

(2)  Alüminyum borür. Elektrik fırınında elde edilen kristalize kütleler halinde olup, cam imalinde kullanılır.

 (3)  Titan,  zirkonyum,  vanadyum,  niyobyum,  tantal,  molibden  ve  tungsten borürler. Metal toz ve saf bor karışımının 1800°C ila 2200°C’ye kadar bir vakumda ısıtılması veya hararet ile buharlaştırılan metalin bor ile işleme tabi tutulması suretiyle

elde edilmiştir. Bunlar, çok sert ürünler olup, iyi bir elektrik iletkenidirler. Fırınlanmış (sinterlenmiş) sert alaşımların imalinde kullanılır.

(4)  Magnezyum, antimon, mangan ve demir borürler, vb.

Borun şu elementlerle olan bileşikleri bu pozisyona dahil değildir: oksijen (28.10 pozisyonu), halojenler (28.12 pozisyonu), kükürt (28.13  pozisyonu), kıymetli metaller (28.43 pozisyonu) fosforlar (28.48 pozisyonu), karbon (28.49 pozisyonu). Borun hidrojen, azot veya silisyum ile olan bileşikleri için yukarıdaki (A), (B) ve (D) paragraflarına bakınız.

Bakır-bor ön alaşımları (bakır alyaj) bu pozisyon haricindedir (74.05 pozisyonundaki Açıklama Not Hükmüne bakınız).

28.51-  DİĞER İNORGANİK BİLEŞİKLER (DAMITILMIŞ VEYA İLETKENLİK SUYU VE BENZERİ SAFLIKTA SU DAHİL); SIVI HAVA (İÇİNDEKİ ASAL GAZLAR  ALINMIŞ OLSUN OLMASIN); SIKIŞTIRILMIŞ HAVA; AMALGAMLAR (KIYMETLİ METALLERİN AMALGAMLARI HARİÇ).

(A) DAMITILMIŞ VEYA İLETKENLİK SUYU VE BENZERİ SAFLIKTAKİ SU

Bu pozisyon sadece damıtılmış suyu, yeniden damıtılmış suyu veya elektro-osmotik suyu, iletkenlik suyu ve benzer saflıktaki suyu kapsar. Buna, iyon değişikliği vasıtasıyla işleme uğramış su dahildir.

Filtre ve sterilize edilmiş, saflaştırılmış veya sertliği giderilmiş olsa dahi doğal su bu pozisyon haricinde kalır (22.01 pozisyonu). Ölçülü bir dozda ilaç haline getirildiğinde veya perakende satış için paket haline getirildiği  zaman 30.04 pozisyonunda yer alır.

(B) MUHTELİF İNORGANİK BİLEŞİKLER

Tarifenin başka yerinde belirtilmeyen veya yer almayan inorganik kimyasal ürünler de bu pozisyona dahildir. (Fasıl Not 2’de liste  halinde gösterilen bazı karbon bileşikleri dahil).

Bu pozisyona aşağıda yazılı olanlar dahildir:

(1) Siyanojen ve siyanojenin halojenli bileşikleri, örn; siyanojen klorür (CNCl); siyanamit ve onun metalik türevleri (kalsiyum siyanamit hariç (31.02 veya 31.05 pozisyonları)).

(2) Ametalik  oksisülfürler (arseniğin, karbonun, silisyumun) ve ametalik klorosülfürler (fosforun, karbonun vb.’nin). Tiyofosken (CSCI₂) (tiyokarbonil klorür, karbon diklorosülfür) klorün karbon disülfür üzerine olan etkisiyle elde edilir, kırmızı renkte boğucu, göz yaşartıcı ve suda eriyebilen bir sıvı olup, organik sentezlerde kullanılır.

(3)  Alkali amidler. Sodamit veya sodyum amid (NaNH₂) sıcak amonyağın bir sodyum ve kurşun alaşımının üzerine olan etkisiyle veya gaz halindeki amonyağın eritilmiş sodyum üzerinden geçirilmesi suretiyle elde edilir. Pembemsi veya yeşilimtırak renkte kristalize kütleler halinde olup, suda erir. Organik sentezlerde, azotürlerin ve siyanürlerin hazırlanmasında, vb.’de  kullanılır.

Potasyumun ve diğer metallerin amidleri vardır.

(4) Amino civa klorür (HgNH₂Cl) civa klorür çözeltisi üzerine amonyağın etkisi suretiyle elde edilir; ışığa maruz kalınca grimsi veya sarımtrak renge dönüşen beyaz tozdur; suda çözülmez; zehirli olup  piroteknide  ve  tıpta  kullanılır.

(5) Fosfonyum iyodür. Örn; iyot ve suyun karşılıklı etkileşimiile elde edilir. İndirgeyici maddedir.

(C) SIVI HAVA VE SIKIŞTIRILMIŞ HAVA

Ticarette sıvılaştırılmış hava, çelik ve pirinçten yapılmış vakumlu  (çift cidarlı) kaplarda sunulur. Ciddi yanmalara sebep olur ve yumuşak  organik maddeleri kırılır hale getirir. Bu madde kısmi damıtılma suretiyle oksijen, azot ve asal gazların  elde edilmesinde kullanılır. Süratli bir  şekilde buharlaşması nedeniyle laboratuvarlarda soğutma unsuru olarak  kullanılır. Yanmış odun kömürü ve diğer ürünler ile karışmış olarak, madencilikte kuvvetli bir patlayıcı madde özelliğini kazanır.

Bu pozisyona şunlar da dahildir:

(1) Kendisinden asal gazların alındığı sıvı hava

(2) Sıkıştırılmış hava

(D) AMALGAMLAR (KIYMETLİ METALLERİN AMALGAMLARI HARİÇ)

Civanın birkaç adi metal ile (alkali metaller, alkali-toprak metaller, çinko, kadmiyum, antimon, alüminyum, kalay, bakır, kurşun, bizmut vb.) oluşturduğu amalgamlar.

Amalgamlar metallerin civa ile doğrudan işlemi ile elde edilebilmektedirler; Aynı şekilde amalgamlar bir civa katotunun kullanılması ile metalik tuzların elektrolizinden de elde edilebilmektedir; veya bir civa tuzunun (metalin katotu olarak) elektrolizinden elde edilmektedir.

Elektroliz yolu ile elde edilmiş ve düşük ısıda damıtılmış amalgamlar, yüksek ısıda elde edilenlerden daha tesirli olarak havaya maruz kalınca kendiliğinden ateş alan (profik) maddelerin ve terkiplerin hazırlanmasında kullanılırlar. Bunlar aynı zamanda kıymetli  metallerin  metalürjisinde de kullanılırlar.

(1) Alkali metallerin amalgamları, saf metallerden daha az ısı üretmeleri ile suyu ayrıştırırlar; bu nedenle bunlar saf metallerde daha indirgeyen özelliğe sahiptirler. Sodyum amalgamı, hidrojen hazırlanmasında  kullanılır.

(2) Alüminyum amalgamı, organik sentez içinde indirgen bir madde olarak kullanılır.

(3) Bakır amalgamı, küçük  miktarda ilave edilmiş kalay içerir ve dişçilikte kullanılır. Bakır amalgamlar metalik çimentolardır, ısıtıldıkları zaman yumuşarlar, kalıp vermeye, çinilerin, porselenlerin tamiratına elverişlidirler.

(4) Çinko amalgamı, Korozyona karşı korunmaları için pillerde ve akümlatörlerde  kullanılırlar.

(5) Kadmiyum amalgamı, dişçilikte ve sinterlenmiş metallerden tungsten tellerinin imalatı için kullanılır.

(6)  Antimon-kalay amalgamı, alçıları "bronzlaştırma" için kullanılır.

Kıymetli metalleri içeren amalgamlar adi metallerle birleştirilmiş  olsun olmasın bu pozisyon haricindedir (28.43 pozisyonu).

[1] Ancak bu istisna 28.43 ile 28.46 arasındaki pozisyonlara girebilecek olan ürünlere  tatbik edilemez (VI.bölümün 1 ve 2 numaralı notlarına bakınız).

[2]  Bir elementin atom numarası, o elementin bir atomunun ihtiva ettiği yörüngesel el

ektronların toplam sayısıdır.[2]

[3] (*) Şu sıraya göre: flor, klor, brom, iyot, kükürt, selenyum, tellür, azot, fosfor, arsenik, karbon, silisyum.